Тарихъ гъэнэфагъэ зыпылъ чIыпIэхэр зекIохэмкIэ сыди­гъуи гъэшIэгъоных. ПсэупIэу Дахъо дэт мыжъо лъэмыджыр ахэм яз.

Джыри чыжьэкIэ къызыплъэгъукIэ непэ ашIыгъэ псэуалъэхэм зэращымыщыр къыбгурэIо, ары зы­хъукIэ, къэбар гъэшIэгъон горэ зэрэпылъри гъэнэ­фагъэ.

Бэ алъэгъугъэми, джыри пытэу псым хэт кIэсэны­шхохэм аIыгъ мыжъо лъэ­мыджэу метрэ 70-рэ фэдиз зикIыхьагъэм псыхъоу Да­хъо инэпкъитIу зызэрипхырэр лIэшIэгъум къе­хъугъ. ПсэупIэр къызэра­шIэжьрэ саугъэт цIэрыIохэм ащыщ, инэ­пэеплъ.

Тарихъым къызэриIорэм­кIэ, я 20-рэ лIэшIэгъум иублэгъухэм адэжь я 2-рэ Урупскэ къэзэкъыдзэм хэтхэм лъэмыджыр ашIыгъагъ. Революционерэу зыкъэзыIэтыгъэхэр агъэ-­ Iэ­сэнхэм земызэгъхэм, пшъэ­дэкIыжьэу ахэр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэбградзыгъагъэх. Ахэм ащыщхэу псэупIэу Дахъом къагъэкIогъагъэхэр лъэмыджым ишIын хагъэлэ­жьагъэхэу тарихъым хэт. Ау ахэм псэупIэм щыщхэри IэпыIэгъу афэхъугъэх. Нэмыц архитекторэу лъэмыджыр зыфэдэщтыр изы­хъухьагъэм къутырдэсхэм мыжъохэр къаригъащэ­щтыгъ, къащищэфыщтыгъ. Мыжъо пстэури ащ ыштэщтыгъэп, ахэр яинагъэкIэ къекIухэмэ къыгъанэщтыгъэх. Ау мыжъом изакъоп къутырдэсхэм къаIихыщтыгъэр, кIэнкIэхэри къари­гъэхьыщтыгъэ. ШIошъхъугъуаеми, ахэри лъэмыджым ишIынкIэ ыгъэфедэщты­гъэх. КIэнкIэпс фыжьым етIэфыр хигъэкIухьэзэ мы­жъохэр зэтырилъхьэщтыгъэх. Ащ пае зэпырыкIыпIэм ятIонэрэ цIэу — кIэн­кIэ лъэмыджыр иI. Зы гъучI такъыр хэмылъэу, мытакъоу, пытэу зэрэщытым ар ишъэф шъхьаIэу бэмэ алъытэ. Псыкъиун пчъагъэу ыщэчыгъэми зэ­пырыкIыпIэр агъэфыкъуагъэп. Илъэс 20-м е 50-м зэ кIэсэнхэм атыкъын нэ­сыжьэу псыр къыдэ­кIуаеми, ылъэ кIиутыныр фызэшIокIыгъэп.

Илъэс 80-м къыкIоцI псэупIэм изэпырыкIыпIэ закъоу лъэмыджыр лэжьагъэ. Автомобиль е ку зэ­кIэшIагъэхэм ямызакъоу Гъозэрыплъэ къыхащрэ пхъэ кухьэ джэдэшхохэр хьылъэзещэхэми мымакIэу щызэпыращыгъэх. Ау, уахътэм дакIоу, машинэ пчъагъэмэ зэрахахъорэм елъытыгъэу иамал цIыкIу хъугъэ ыкIи автомобильхэр щызэблэкIынхэмкIэ зэрэбгъузэр дагъоу фалъэгъугъ. Ащ къыхэкIэу 1990-рэ илъэсхэм мыжъо лъэмы­джым пэмычыжьэу зэпырыкIыпIакIэ ашIыгъ ыкIи кIэнкIэ лъэмыджым иулэу къыщыкIагъ, ау ащыгъу­пшагъэп. Непэ Дахъом щыпсэухэрэмкIэ ар лъэс­зэпырыкIыпIэ шIагъу, зе­кIо­хэмкIэ тарихъ саугъэт гъэ­шIэгъон.

— Лъэмыджым ятIо­нэрэу тыкъекIуалIэ. Мызэгъэгум типхъорэлъф­хэр къэтщагъэх. АпэрэмкIэ, лъэмыджыр дахэ, ятIонэрэмкIэ, къэбар гъэ­шIэгъон пылъ. БлэкIыгъэ лъэхъэнэ чыжьэм зэ­ра­шIыгъэр итеплъэ къыуеIо. Ащ укъызфещэ. Мыщ фэдэ лъэмыджхэр бэп зыщыплъэгъущтыр, — къеIуатэ Ростов хэкум щыщ зекIоу Инна Кругловам.

— Сэ Дахъом сыкъыщыхъугъ ыкIи сыщэпсэу. Мы лъэмыджым мафэ къэс заулэрэ сызэпырэ­кIы. IофышIэ сырэкIо, сы­къырэкIожьы. Лъэмы­джыкIэр сылъэсы зыхъу­кIэ згъэфедахэрэп. Мыр нахь щынэгъончъ, автомобильхэр рыкIохэрэп ыкIи дахэ, — къеIо Дахъо щыщ бзылъфыгъэу Мария Першинам.

Непэ лъэмыджыр АР-м икультурнэ саугъэтхэм аха­лъытэ. 1906-рэ илъэсым псэуалъэр зэрашIыгъагъэр къэзыушыхьатырэ мыжъосынри зэпырыкIыпIэм тет, хэтрэ зекIуи кIэрыхьани зэригъэлъэгъун ылъэкIыщт. 1960-рэ илъэсхэм адэжь ар псыхъом хэфэгъагъ, ау илъэсиплI-тфыкIэ узэкIэIэ­бэжьмэ, километритIу фэ­дизкIэ Дахъом рихьыхы­гъэу псым къыщагъотыжьы­гъагъ, агъэкIэжьи, ичIыпIэ рагъэуцожьыгъ. ДжырэкIэ лъэмыджым изытет Дахъо къоджэ псэупIэмрэ чIыпIэ къэзэкъ зэхахьэмрэ гъунэ лъафы, къутафэ мыхъуным Iоф дашIэ. БэмышIэу псы­хъом зылъапсэ кIихрэ кIэ­сэнхэр агъэпытагъэх. Арышъ, псэупIэу Дахъом инэпэеплъ цIэрыIо хъугъэ мыжъо лъэмыджыр зэзгъэ­лъэгъу зышIоигъохэм, анахь макIэмэ, джыри лIэ­шIэгъу пIалъэ яI.

Анцокъо Ирин.