Адыгэ къуаджэм культурнэ щыIакIэу я 20 — 30-рэ илъэсхэм иIагъэр

Къоджэ щыIакIэм зэхъокIыныгъэхэр фэхъунхэм ищыкIэгъагъэр культурэм зыкъегъэIэтыгъэныр ары. ЗэкIэми еджэкIэ-тхакIэ амышIэу, материальнэ лъапсэ щымыIэу адыгэхэм гухэлъэу яIэр пхыращышъущтгъагъэп.

[caption id="attachment_110613" align="aligncenter" width="800"] 1913-рэ илъэс, къуаджэу Пэнэжьыкъуае дэтыгъэ еджапIэм щеджэщтыгъэ пшъэшъэжъыехэмрэ якIэлэегъаджэхэмрэ.[/caption]

Я 20-рэ илъэсхэм Iофыгъо шъхьаIэу къэуцурэр мамырныгъэ хэлъэу культурнэ IофшIэныр зэхэщэгъэныр ары. Совет хабзэм иапэрэ илъэсхэм народнэ просвещениер советскэ респуб­ликэ ныбжьыкIэм иящэнэрэ фронтэу аIощтыгъ, апэрэ ыкIи ятIонэрэ фронтхэу алъытэщтыгъэхэр хэгъэгум икъэухъумэн, народнэ хъызмэтым изэтегъэуцожьын. Пшъэрылъ шъхьаIэу къэуцугъагъэр еджэкIэ-тхакIэ ягъэшIэгъэныр ары.

1919-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ, революцием пэшIуе­кIохэрэмрэ IэкIыб къэралхэм яинтервентхэмрэ зыщапэуцу­жьыхэрэ заом илъэхъан, Совнаркомым и Декретэу «РСФСР-м щыпсэухэрэм еджэкIэ-тхакIэ ягъэшIэгъэным фэгъэхьыгъэр» къыдэкIыгъ. Ащ илъэси 8-м къыщыублагъэу 50-м нэс зыныбжьэу еджакIэрэ тхакIэрэ зымышIэхэрэм ар зэрагъэшIэнэу пшъэрылъ афигъэуцугъ.

Ащ пае 1923-рэ илъэсым Урысые обществэу «Долой безграмотность» зыфиIорэр зэхащэ ыкIи М.И. Калининыр итхьаматэу агъэнафэ. Ащ епхыгъэ организациехэр зэкIэ лъэпкъ республикэхэм ыкIи хэкухэм аща­гъэпсых. Экономическэ по­ли­тикакIэу рахьыжьагъэм ипхырыщын ащ бэкIэ епхыгъагъ. Мы политикэм къэралыгъор зытехьэм, культурнэ щыIакIэу мэкъумэщышIэм иIэр лъэпкъ районхэм къащыIэтыгъэнэу пшъэрылъ къэуцугъ. Ар зэоуж илъэс къинхэу, гъаблэм, чъыIэшхом ялъэхъан тефагъ. Лъэпкъ гъэсэныгъэм нахь псынкIэу хэхъоныгъэ езыгъэшIыгъэхэм ащыщ хъугъэ Адыгеир.

Апэрэ еджапIэхэр къызщызэIуахыгъэхэр Кощхьабл (1920-рэ илъэсым зы класс хъоу хъулъфыгъэхэм апае училищэ щагъэпсыгъагъ), Пэнэжьыкъуай (ащи зы класс хъурэ училищэ къыщызэIуахыгъагъ), Щынджый, Фэдз (мыхэми зы класс хъурэ училищхэр ащагъэпсыгъагъэх).

Хэку гъэцэкIэкIо комитетыр еджапIэхэм яшIын къоджэ­дэсхэри къыхэлэжьэнхэу къя­джагъ. Ар псынкIэу ащаштагъ къуаджэхэу Щынджые, Лахъщыкъуае, Хьакурынэхьаблэ ыкIи Мамхыгъэ. 1920-рэ илъэсым ыкIэм хэкум еджэпIэ 30 итыгъ, ахэм нэбгырэ 2700-рэ ачIэ­сыгъ. 1920 — 1923-рэ илъэсхэм, гурытымкIэ зы илъэсым телъытагъэу, нэбгырэ 508-рэ Адыгеим иеджапIэхэм ачIэсыгъ.

Къоджэ еджапIэхэр лъэпкъ литературэм лъэшэу щыкIэщтыгъэх. ЧеркессыбзэкIэ тхыгъэ тхылъхэр илъэсыкIэ еджэгъум икIэухыр ары къыздэкIыгъэхэр. Ащ фэшI а илъэсым ахэм кIэлэеджакIохэр яджэнхэу хъугъэп. УрысыбзэкIэ тхыгъэу егъэджэн тхылъхэр щыIагъэх, ау ахэм арытыр черкес кIэлэеджакIохэм къалъыIэсыщтыгъэп. Лъэпкъ литературэр еджапIэхэм ящыкIагъэм фэдизэу аIэкIахьэ хъугъэ. Апэрэ ыкIи ятIонэрэ ступень зиIэ еджапIэхэм апае егъэджэн тхылъхэр къыдагъэкIыгъэх. Темыр Кавказым ис къушъхьэчIэс лъэпкъхэм яегъэджэн епхыгъэ Iофхэм зыщатегущыIэгъэхэ зэфэсэу 1923-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ и 11 — 13-м Пятигорскэ щыкIуагъэм унашъоу щаштагъэ­хэм яшIуагъэ къэкIуагъ.

Адыгэ лъэпкъыр хэхъоныгъэ­хэр ышIынхэм, ыпэкIэ лъыкIотэным, гъэсэныгъэ зэригъэгъотыным лъэшэу пылъыгъ. Народнэ гъэсэныгъэмкIэ къушъхьэчIэс окружной отделыр загъэкIэжьым, ликпунктхэм язэхэщэн, егъэ­джэн тхылъхэм якъыдэгъэкIын нахь агъэпсынкIагъ. ЗэкIэмэ апэу черкес букварэу Сихъу Сэфэрбый зэхигъэуцуагъэр къыдэ­кIыгъ.

Сихъу Сэфэрбый советскэ щыIакIэр Адыгеимрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпхырыщыгъэным чанэу хэлажьэ. ГъэцэкIэкIо ко­митетхэм яотдел зэфэшъхьаф­хэм, комиссиехэм ар ахэтыгъ, пэщэныгъэр адызэрихьэуи хъу­гъэ. С. Сихъум игъусэу адыгэ­хэм ялъэпкъ культурэ ыкIи искусствэм язэхэщэкIуагъэх просветителэу, тхакIоу, драматургэу И.Цэир, апэрэ лъэпкъ краеведческэ музеир зыгъэпсыгъэу И. Наурзэр.

И. Цэимрэ С. Сихъумрэ ялъэпкъ зэрэпэблагъэхэр къахэ­щэу, ятхыгъэхэмкIэ къушъхьэ­чIэсхэм (черкес-адыгэхэм) еджэкIэ-тхакIэ зэрагъэшIэнэу къяджэщтыгъэх. Ащ къыфагъэущынхэм пае «Быслъымэнхэм ягъэзетэу» Петербург къыщыдагъэкIырэр агъэфедэщтыгъ. Лъэпкъым еджакIэ, тхакIэ ышIэныр, урысыбзэмрэ адыгабзэмрэкIэ егъэджэгъэнхэр, гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ шъэ­ожъыехэми пшъэшъэжъыехэми зэфэдэу фитыныгъэ яIэныр, къуаджэхэм еджапIэхэр къащызэIухыгъэнхэр просветительхэм пшъэрылъ шъхьаIэу зыфагъэуцужьыгъагъ.

Адыгэ автоном хэку ныбжьыкIэм нахь куоу гъэсэныгъэ зыща­рагъэгъотырэ еджапIэхэр иIагъэхэп, ащ фэшI ныбжьыкIэхэр РСФСР-м икъэлэ зэфэшъхьафхэм ащеджэщтыгъэх. Нэбгыри 168-у хэкум икIыгъэ­хэм ащыщэу 121-р ялъэпкъыкIэ адыгагъэх. ЕджапIэхэм яматериальнэ базэ нахь гъэпытэгъэ­ным пае 1922 — 1923-рэ илъэс еджэгъум къэралыгъо бюджетым къыхэхыгъэу сомэ 5758-рэ гъэсэныгъэмкIэ хэку отделым къыфэкIуагъ. 1924 — 1925-м ар сомэ 218650-м нэсыгъ. Хэкум ибюджет сомэ 627884-рэ хъущтыгъэмэ, народнэ гъэсэныгъэм ащ ипроцент 39,6-р пэIухьэщтыгъ.

Адыгеим еджакIэрэ тхакIэрэ щарагъэшIэным фытегъэпсыхьэгъэ IофшIэнхэр 1923-рэ илъэсым рагъэжьагъэх. Октябрьскэ революциер зыщыIагъэр илъэси 10 зыщыхъурэ 1927-рэ илъэсым нэс илъэс 14-м къыщегъэжьагъэу 30-м нэс зыныбжьхэм зэкIэми, ар нэбгырэ 28758-рэ, еджэкIэ-тхакIэ арагъэшIэнэу Iофэу зэшIуахыщтхэм яплан щагъэнэфэгъагъ. Къэралыгъо бюджетым къы­хэхыгъэ ахъщэр еджэкIэ-тхакIэ ягъэшIэгъэным, кIэлэцIыкIухэм ягъэшхэн, кIэлэегъаджэхэм яегъэджэжьын, ахэм ялэжьапкIэ апае къатIупщыщтыгъ. 1925-рэ илъэсым анахь макIэу кIэлэегъаджэхэм Адыгеим къыщалэ­жьыщтыгъэр Урысыем илъ лэ­жьапкIэм нахьи соми 9-кIэ нахьыбагъ. 1924-рэ илъэсым Адыгеим унэ еджапIэу 24-рэ итыгъэмэ, 1925-м а пчъагъэр 68-м нэсыгъ.

ЕджэкIэ-тхакIэ ягъэшIэгъэнымкIэ лъэныкъо шъхьаIэу зыдэлэжьэщтхэр 1923-рэ илъэсым Ростов-на-Дону щыкIогъэ общекавказскэ конференцием къыщылъэгъуагъэх. Унэшъо шъхьаIэу ащ щаштэгъагъэр Кавказ ис лъэпкъхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным, еджэкIэ-тхакIэм фэгъэсэгъэнхэм афэгъэ­хьыгъэр ары. ЕджакIэрэ тхакIэрэ ащарагъа­шIэу пунктхэр Къэбыхьаблэ, Улапэ, Фэдз, Адэмые, Мамхыгъэ, Лъэустэнхьаблэ къащызэIуа­хыгъагъэх. «Долой неграмотность» зыфиIорэ обществэм мы лъэныкъомкIэ лъэшэу ишIуагъэ къэкIуагъ.

ХэпшIыкIэу ликпунктхэм яп­чъагъэ хэхъуагъ. 1923-рэ илъэ­сым 55-рэ хъущтыгъэхэмэ, 1927-м 71-м пчъагъэр нэсыгъ. 1923 — 1924-рэ илъэсхэм бзылъфыгъэхэм еджакIэрэ тха­кIэрэ зыщарагъашIэрэ пункт хэкум итыгъэп, 1927-м нэбгыри 154-рэ еджэщтыгъ. 1925 — 1926-рэ илъэсхэм зыныбжь икъугъэхэр зыщеджэхэрэм поли­тикэм ылъэ­ныкъокIи шIокI имыIэу гъэсэныгъэ щарагъэгъо­тынэу курсхэр къащызэIуахыгъа­гъэх.

1914-рэ илъэсым Адыгеим еджэпIэ 12 итыгъэмэ, 1925-м а пчъагъэр 106-м нэсыгъагъ. 1926 — 1927-рэ илъэсхэм еджа­пIэхэм япчъагъэ процент 20-кIэ нахьыбэ хъугъэ, ар 118-рэ, ащеджэхэрэм процент 33-рэ ахэхъуагъ ыкIи нэбгырэ 9000-м нэсыгъ. Арэу щытми, кIэлэцIыкIоу еджэным зыныбжь нэсыгъэхэм япроцент 40-р ары ныIэп ащ къыубытыщтыгъэр.

ЕджапIэхэм яшIын АдыгеимкIэ Iоф къинэу щытыгъ, зыщырагъаджэщтыгъэ унэхэр жъы хъугъагъэх, макIэу ачIафэ­щтыгъ. ЕджэпIэ 88-м щыщэу ежь иунэ гъэнэфагъэ зиIагъэр 50-р ары ныIэп, изытет уигъэрэзэнэу ахэм ахэтыгъэр 20-р ары.

Районхэм ащыщхэм цIыфэу адэсхэм еджапIэр зычIэтыщт унакIэм ишIын пае ахъщэр ежьхэм ежь-ежьырэу къагъотэу хъущтыгъ, ежьхэм акIуачIэкIэ агъэцэкIэжьыщтыгъ, кIымафэм зэрагъэфэбэщтыр агъэхьазырыщтыгъ, къоджэдэсхэм къаугъоигъэ ахъщэмкIэ чэухэр аIуагъэ­уцоу къыхэкIыщтыгъ.

1921-рэ илъэсым ищылэ мазэ опытнэ-показательнэкIэ алъы­тэрэ еджапIэ Адыгеим щыпсэурэ кIэлэцIыкIухэу граждан заом зянэ-зятэхэр хэкIодагъэхэу, ибэу къэнагъэхэр щырагъэджэнхэу къыщызэIуахыгъагъ. Нэбгырэ 300-м ар телъытэгъагъ. Зипсауныгъэ къыщыкIэгъэ кIэлэцIыкIухэм апае къалэу Анапэ къыщызэIуахыгъэм нэбгырэ 284-рэ чIэсыгъ, ахэм ащыщэу 142-р адыгагъэх, 42-р урысыгъ.

МэкъумэщышIэ унэгъо тхьамыкIэхэм арыс сабыйхэм апайи хэкIыпIэ къагъотыгъагъ. Ахэр кIэлэцIыкIу ибэхэр зыщаIыгъхэм, опытнэ-показательнэ еджапIэхэм ачIагъэтIысхьэщтыгъэх, яIахьылхэм аратэу е алъып­лъэн къафагъотэу хъущтыгъэ.

1925-рэ илъэсым лъэпкъ еджапIэхэм Iоф ащызышIэщтхэр щырагъэджэнхэу кIэлэегъэджэ техникум Краснодар къыщызэ­Iуахыгъагъ. Черкес унагъоу тхьа­мыкIэу псэухэрэм къаращыгъэ­хэу нэбгырэ 47-рэ ащ чIэсыгъ. Преображенскэ районым мэкъу­мэщ хъызмэтым щыфырагъа­джэхэу еджапIэ итыгъ.

КIэлэцIыкIухэм зэкIэми, хэзыгъэ имыIэу, гъэсэныгъэ арагъэгъотыным пае кIэлэцIыкIу ибэхэр зыщаIыгъхэ унэхэри агъэфедэщтыгъэх. Адыгеим ащ фэдэу щы итыгъ. Нэбгыри 119-у мыхэм ащаIыгъхэм ащыщэу 60-р адыгэ унагъохэм къарыкIыгъагъэх, ахэм янэ-ятэ е Iахьыл-гупсэ яIэжьыгъэп. КIэлэцIыкIур зыпари лъымыплъэу урамым къыте­нэныр адыгэхэм адэ­щтыгъэп. Е яIахьылхэм аратыщтыгъ, е лъып­лъэн цIыф фагъэ­нафэщтыгъ.

КIэлэегъаджэхэм якъыхэ­хынкIэ хэукъоныгъэхэр бэу ашIыгъагъэх. Ахэм янахьыбэм ныдэлъфыбзэмкIэ рагъэджэнхэ алъэкIынэу щытыгъэп. 1927-рэ илъэсым зэкIэ еджапIэхэр пштэмэ, адыгэу ачIэтыгъэр нэбгырэ 77-рэ, ар процент 26,7-рэ ныIэп зэрэхъущтыгъэр. Бзылъфыгъэу ахэтыгъэр нэбгыри 8. Адыгоргбюром иунашъокIэ 1925-рэ илъэсым Краснодар къыщызэIуахыгъэгъэ кIэлэегъэ­джэ техникумыр ары Адыгеим гъэсэныгъэмкIэ кадрэхэр фэзыгъэхьазырыщтыгъэр. Шъыпкъэ, гъэсэныгъэ ягъэгъотыгъэным епхыгъэ IофшIэнхэм къуаджэхэм лъэпкъ нэшанэу яIэхэр икъоу къащыдалъытэщтыгъэп, ау шIуагъэу ахэм яIэр нэрылъэгъугъ.

ЕмтIылъ Разиет. ШIэныгъэлэжь.