Байхэм ямылъку къаIыхыгъэнымрэ колхозхэм язэхэщэнрэ

Большевикхэм япартие хабзэр къызыдехым, пшъэрылъэу зыфишIыжьыгъэхэм ащыщыгъ цIыфыр зыщамыгъэпщылIырэ обществэ ыгъэпсыныр, етIанэ капиталистическэ къэралыгъо пэрытхэм экономикэ-социальнэ хэхъоныгъэмкIэ акIэхьаныр ыкIи атекIыжьыныр.

Ащ пае пшъэрылъищ зэшIопхын фэягъ. Ахэр народнэ хъызмэтым хэхъоныгъэшхо егъэшIыгъэныр (промышленностым илъэныкъо пстэури), колхозхэм язэхэщэн ыкIи цIыфхэм тхэкIэ-еджакIэ ягъэшIэгъэныр.

Коллективизацием икъегъэ­жьапIэу алъытэ 1929-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 27-м Сталиным чIыгум щылэжьэрэ марксистхэм яконференцие къыщишIыгъэ псалъэр.

ЦIыфхэр колхозхэм ахэгъэ­хьэгъэнхэм иIоф партием и Хэку комитет изэхэсыгъоу 1925-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 15-м щыIагъэм игъэкIотыгъэу щытегущыIагъэх. Ау ащ хэлажьэхэрэм яшIошIхэр зэтефагъэхэп, зы кIэух къыфэкIуагъэхэп. Зэхэсыгъом хэлажьэхэрэр купитIоу гощыгъэхэ хъугъэ. Зы купым егъэзыгъэкIэ колхозым зэрэхагъахьэхэрэр шIотэрэзыгъэп, адрэм ащ дыригъаштэщтыгъ. Партием хэтхэм ащ тетэу зэрэзэдырамыгъаштэрэм колхозхэм язэхэщэн къызэтыриIажэщтыгъ.

Партием иунашъохэр къыда­лъытэхэзэ, Адыгеим ичIыпIэ партийнэ организациехэм колхозхэм язэхэщэнкIэ план гъэ­нэфагъэхэр зэхагъэуцохэу рагъэжьагъ. 1929 — 1930-рэ илъэсхэм колхозхэм язэхэщэн зэшIуахынэу пшъэрылъ зыфашIыжьыгъагъ. Ау колхозым хэхьащтхэм ахэтыгъэхэп кулакхэмрэ «лишенэ» ашIыгъэ­хэмрэ. Сыдэу щытми, гъатхэм (пхъэныгъом ехъулIэу) Шэуджэн районым илъ чIыгум ипроцент 95-р, Красногвардейско рай­оным икъоджэ советхэу — Хьатикъуае, Николаевскэм (непэ Красногвардейскэм), Адэмые, Къургъо-Терновскэм ыкIи Дукмасовым яхъызмэтшIапIэхэм япроцент 75-р; Псэкъупсэ районымкIэ процент 50-р колхозхэм ахэхьанхэ фэягъ. Ахэм анэмыкI­хэу къоджэ советихмэ: Афыпсыпэ, БжыхьэкъоякIэм, Бжыхьэкъо­ежъым, Яблоновскэм, Супов­скэм ыкIи ПчыхьалIыкъуае ащыпсэурэ унагъохэр зэкIэри колхозхэм ахэхьанхэу щытыгъ.

Ау 1929-рэ илъэсым ибжыхьэ Адыгеим ипартийнэ аппарат лагеритIоу гощыгъэ хъугъэ. Апэрэхэм зэкIэри колхозым хэгъэхьэгъэн фаеу алъытэ­щтыгъ, ятIонэрэхэр коллективизацием зицыхьэ темылъхэр арыгъэх. Апэрэхэм гупчэм дырагъаштэщтыгъ ыкIи «атеткъузэмэ на­хьышIу, къэдгъэлэнлэным нахьи» аIощтыгъ. ЯтIонэрэхэм дэгъоу къагурыIощтыгъ коцым итынкIэ планэу щытыр бгъэцэкIэн зэрэмылъэкIыщтыри, колхозхэр псынкIэ IофкIэ зэхэпщэнхэу зэрэщымытыри. «Колхозым хэмыхьэрэр Совет хабзэм дезымыгъаштэрэр ары!» аIозэ, мэкъумэщышIэхэр колхозым хагъэзыхьанхэм пылъыгъэх.

Колхозхэм язэхэщэнкIэ комсомольцэхэм яшIогъэшхо къагъэкIуагъ. Колхоз щыIакIэр зыфэдэщтыр цIыфхэм къафаIуа­тэщтыгъ, бзылъфыгъэхэм ясабыйхэм агу афэмыгъоу колхоз IофшIэныр ашIэным пае кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ягъэпсын ахэр хэлажьэщтыгъэх.

Колхоз щыIакIэр зыфэдэщтым, ащ шIуагъэу къыздихьыщтым афэгъэхьыгъэу Адыгеим 1930-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 15-м къыщегъэжьагъэу и 21-м нэс район конференции 4 щызэхащагъ. Ахэр Хьакурынэхьаблэ, Пэнэжьыкъуае, Тэхъутэмыкъуае ыкIи селоу Николаевскэм ащыкIуагъэх. Ахэм ахэлэ­жьагъэхэм янахьыбэр мылъку зимыIэ цIыф къызэрыкIохэу щытыгъэх. Зэхахьэхэм упчIабэ къащаIэтыгъ. ГущыIэм пае, чIыгу зимыIэхэр колхозым хэ­хьанхэ алъэкIыщтмэ, колхозхэр зызэхахьэхэкIэ утыгъон плъэ­кIыщтмэ, колхозхэм япэщэщтхэр, колхозхэр зызэхахьэхэкIэ кулакхэр зыдэкIощтхэр, ращыгъэхэм яунагъохэр колхозым хэхьанхэ алъэкIыщтмэ ыкIи нэмыкIыбэ. Бзылъфыгъэхэм ащыщхэм колхозхэр зыгъэIорышIэнхэу агъэнэфагъэхэм япчъагъэ ашIобагъ. Бырсыр Лыухъанрэ Аулъэ Гощэунаерэ мэкъумэщышIэм илэжьапкIэ къулыкъушIэм илэжьапкIэ нахьи зэрэнахь макIэр къаIуагъ ыкIи ахэм къагъахъэрэр зэфэдэн фаеу алъытагъ.

А лъэхъаным СССР-м и «Колхозцентр» ыIоу колхозхэм апае IофшIакIохэр къэзыгъэхьазырырэ гупчэ щыIагъ. Ащ мэкъумэщ хъызмэтым пае Iоф­шIэкIо сэнэхьатхэм ямызакъоу, колхозхэм язэхэщэнкIэ ыкIи ягъэIорышIэнкIэ пащэхэри къы­чIэкIыщтыгъэх. Адыгеими ипсэупIэ 24-мэ сэнэхьат зэфэшъхьаф­хэмкIэ курсхэр ащызэхащэгъагъэх. 1930-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 31-м ехъулIэу ахэм нэбгырэ 864-рэ къагъэхьазырыгъагъ.

Апэрэ адыгэ бзылъфыгъэу ЗэхэкIыкъо Хьаджэт хэкум щызэлъашIэгъагъ. Ау зыщыщ чылэу Джыракъые щыпсэухэрэм ар къырагъэкIугъэп, джаур хъу­гъэу аIозэ, тегущыIэщтыгъэх.

Колхозхэр зэхащэхэ зэхъум, ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ цIыф­хэр ащ хэхьанхэу зэрэщытыр къыдамылъытэу бэрэ къыхэкIыщтыгъ, ар партийнэ къэралыгъо органхэм япащэхэм адэщты­гъэп, ау чIыпIэ пащэхэу колхоз зэхэщэным рихьыжьагъэхэм цIыф­хэм яфитыныгъэхэр къыдалъы­тэнхэу фэягъэхэп.

Колхозым Iоф щызышIэхэрэм ялэжьапкIи Iофыгъо гъэнэфагъэ­хэр къыпыкIыщтыгъэх. Колхоз пэпчъ ежь зэрэфаеу ар ыгъэ­нафэщтыгъ. ГущыIэм пае, Псэкъупсэ районымкIэ ПчыхьалIыкъое къоджэ советым хэхьэрэ колхозым анахь макIэу къыщагъахъэрэр чапыч 60 хъущтыгъ, анахьыбэр — сомэрэ ныкъорэ. Селоу Николаевскэм дэт колхозым хъулъфыгъэмэ зы сомэрэ чапыч 25-рэ, бзылъфыгъэхэм зы сомэ, зихэхъогъухэм чапыч 75-рэ къыщагъахъэщтыгъ.

1930-рэ илъэсым мэзаем и 2-м ВКП(б)-м и Темыр-Кавказ крайком къыдигъэкIыгъэ унашъом къызэрэдилъытэрэмкIэ, Мыекъопэ, Пшызэ шъолъыр, Ермэлхьэблэ ыкIи Терскэ округ­хэм ащыпсэурэ кулак унагъо­-хэм япащэхэр апэ «лишен» ашIынхэшъ, ращынхэ фэягъ. Планэу щыIэмкIэ кулак мин 25 — 30-рэ чыжьэу ащэнхэу арыгъэ. ЗэкIэмкIи унэгъо 1240-рэ чыжьэу Iуащынхэ фэягъ. Зыдащэнхэу щытыгъэр Урал хэкур арыгъэ. Апэрэ категорием къы­хиубытэрэ кулакхэр Сыбыр икъокIыпIэ лъэныкъорэ Казахстан итемыр лъэныкъорэ ащэнхэу щытыгъ. Нахьыбэр шъоф нэкIым ащэхэти, ратакъощтыгъ ыкIи ежьхэм псэупIэхэр зыфашIыжьынхэу унашъо афашIыщтыгъ. Ащ фэдэу ращыхэрэм унэгъо тхьамыкIэхэри ахэты­гъэх, партячейкэм исекретарь иунагъо игъусэу ращыхэрэм ахафэуи хъущтыгъ.

1930-рэ илъэсым ищылэ мазэ къыщегъэжьагъэу гъэтхапэм нэс мы IофымкIэ анахьыбэ хэукъо­ныгъэ зыщашIыгъэ уахът. А лъэхъаным колхоз зэхэщэным фэгъэхьыгъэу унэшъо пчъагъэ ашIыгъ. ЧIыпIэ пащэхэм яхэукъо­ныгъэхэм яхьылIагъэу къыдэкIыгъэм чIыпIэ чиновникхэм хэу­къо­ныгъэхэр зэкIэ ялажьэу Сталиным къыщеIо.

1930-рэ илъэсым ибжыхьэ кулаккIэ алъыти ращыгъагъэр бэдэд. Ащ тетэу станицэу Еленовскэм нэбгыри 160-рэ дащыгъагъ, ДжэджэхьаблэкIэ нэбгыри 153-рэ агъэпщынагъ. Красногвардейскэ ыкIи Псэкъупсэ районым нэбгырэ 200 адащыгъагъ. Ращыхэрэм мыкулакхэри — рабочхэр ыкIи мэкъумэщышIэхэр ахэтыгъэх. Ащ тетэу мыкулакэу, лажьэ зимыIэу ращыгъэхэм ащыщэу унэгъо 22-мэ лъэIу тхылъэу атхыгъэхэм ащыщэу 3 ныIэп реабилитировать ашIыгъэр. Унагъоу кулаккIэ алъытагъэм имылъку тырахынэу къакIохэрэм жъалымыгъэ зэрахьэу бэрэ къыхэкIыщтыгъ. Ащ фэдэу Фэдз щыщ унагъоу раскулачить ашIи зэрыкIыжьыгъэхэм етIани комиссием хэтмэ ащыщ горэм къыгъэзэжьи, сымаджэу плъыр-стырым хэт бзылъфы­гъэр къэтэджынэу риIуагъ. Сымаджэр къызэтэджым, бзыхьафхэм ахэшIыкIыгъэ чыхIанэу пхъэмбгъоу бзылъфыгъэр зытелъым техъуагъэр къыкIихыгъ, шъхьэн­тэтебзэри ыштагъ.

Ащ тетэу зекIонхэу ахэм къараIощтыгъэпщтын. Ащ тетэу лъэпкъ автономиехэмкIэ Темыр Осетием ыуж колхозхэм язэхэщэн Адыгеим щаухыгъ. ЗэкIэмкIи хэкум колхози 185-рэ щагъэпсыгъ. Ахэм ахэтыгъэх чIы­гум илэжьынкIэ товариществэхэр, полеводческэ, былымэхъо, тутынлэжь, чъыглэжь, хэтэрыкIлэжь колхозхэр.

1940-рэ илъэсым икъихьа­гъум Адыгеим колхоз 242-рэ совхоз 16-рэ итыгъ. МТС 13-мэ трактор 658-рэ, комбайнэ 300, культиватор 400-м ехъу ыкIи нэмыкI техникэ яIагъ. Ау заор къежьэным ищынагъо щыIэ зэхъум, колхозхэм техникэу къаIэкIахьэ­рэр нахь макIэ хъугъагъэ. Арэу щытми, Адыгеим иколхозхэм ыкIи исовхозхэм заом игъом, зэрэхэгъэгу фэдэу, дзэкIолIхэм гъомылапхъэ аIэкIэгъэхьэгъэным иIахь хишIыхьагъ.

Илья Иващенко. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, Мыекъопэ лицееу N 34-м икIэлэегъадж.