АР-м и Апшъэрэ хьыкум загъэпсыгъэр илъэс 30 зэрэхъурэр непэ хегъэунэфыкIы. Мы къулыкъум тишъолъыркIэ тарихъ мэхьанэу иIэм, Адыгеим ихьыкум системэ ихэхъоныгъэхэм ыкIи непэ иIофшIэн зэрэзэхэщагъэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Шумэн Байзэт Азмэт ыкъом.

— Байзэт, илъэситIум ехъугъэу Адыгеим и Апшъэрэ хьыкум пэщэныгъэ дызеохьэ. А уахътэр хьыкум системэм итарихъкIэ анахь лъэныкъо къиным, коронавирусым ипандемие тефагъ. Пшъэрылъэу къэуцухэрэр шIуагъэ къытэу зэшIохыгъэнхэмкIэ Адыгеим ихьыкумхэм яIоф­шIэн сыдэущтэу зэхэщагъэ хъугъа?

— Хьыкум хэбзэ гъэуцугъэм иIофшIэн уасэ къыфишIызэ, Урысыем и Президентэу В. Пу­тиным къызэриIуагъэмкIэ, пандемием къыгъэлъэгъуагъ амалыкIэу къэуцугъэхэм къэралыгъом ихьыкум системэ псынкIэу ащыгъозэн зэрилъэкIыгъэр. Джащ фэдэу къэралыгъом ипащэ къыхигъэщыгъ, коронавирус­ри илъэхъанэ хьыкумхэм яп­шъэрылъхэр икъоу зэрагъэцэкIагъэр, зэпыу ямыIэу, яIоф­шIэн зэIухыгъэу цIыфхэм ядаохэр зэрэзэхафыгъэхэр. Адыге­ири ахэм ахэт. Охътэ къиным емылъытыгъэу республикэм ихьыкумхэм дэсыгъо ямыIэу Iоф ашIагъ, цIыфхэм ядаохэм ахэплъагъэх, джэуапхэр аратыжьыгъэх.

— Гъэтхапэм ипэублэ Адыгеим и Апшъэрэ хьыкум и Президиум игъэкIотыгъэ зэхэсыгъо иIагъ. ИкIыгъэ илъэсым икIэуххэр ащ щызэфахьысыжьыгъэх.

— БлэкIыгъэ илъэсым федеральнэ ыкIи республикэ зэгъэшIужь хьыкумышIхэм уголовнэ, гражданскэ ыкIи административнэ Iоф мини 123-рэ фэдиз зэхафыгъ. БлэкIыгъэ илъэсым а пчъагъэр мин 116,5-рэ хъущтыгъэ. Ахэм ащыщэу зэгъэшIужь хьыкумышIхэр Iоф мини 103-мэ ахэплъагъэх. Респуб­ликэм ихьыкумышIхэр зыхэплъэ­гъэхэ Iоф ыкIи материал мини 129-рэ фэдиз хьыкумхэм къаIэ­кIэхьагъ. 2020-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ а пчъагъэр проценти 6,3-кIэ нахьыб. Мыщ къегъэлъагъо цIыфхэм яхэбзэ шIоигъоныгъэхэр ыкIи яфитыныгъэхэр шIуагъэ къытэу хьы­кум­хэм къызэраухъумэхэрэр ыкIи обществэм хьыкумым цыхьэ къызэрэфишIырэр. КъэгъэлъэгъонышIухэм адакIоу хьыкумышIхэм яIофшIэни къы­хэхъуагъ. Районхэм ащыIэхэм ащыщхэм мазэм материал ыкIи Iофи 100-м ехъу зэхафы. Гущы­Iэм пае, Тэхъутэмыкъое район хьыкумым ихьыкумышIэу Мария Горюновам 2021-рэ илъэсым гра­ждан Iоф 923-рэ, уголовнэ Iоф 39-рэ ыкIи материал 400-м ехъурэ зэхифыгъ. Ащ нэмыкIэу зэгъэшIужь хьы­ку­мышI­хэм ап­шъэ илъыр бэ хъугъэ, гурытымкIэ мазэм Iоф 350-рэ зэхафы. Хьыкум участкэхэм ащыщхэм яIоф­шIэн план къе­зыгъэхъугъэ­хэри ахэтых. ГущыIэм пае, Тэхъутэмыкъое районым изэгъэшIужь участкэу N 4-м ихьыкумышIэу Браукъ Аслъан 2021-рэ илъэсым граждан ыкIи административнэ Iоф 6665-рэ ыкIи уголовнэ Iоф 61-рэ зэхифыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, мазэм Iоф 560-мэ ахэплъагъ. Ащ къегъэлъагъо зэгъэшIужь юстицием хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр анахь пшъэ­рылъ шъхьа­Iэу мы мафэхэм зэ­рэщытыр. Мы IофыгъомкIэ республикэм ипащэхэм тагурэIо. Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат иIэпыIэгъукIэ зэгъэшIужь хьыкумышIхэм яаппарат щыла­жьэхэрэм япчъагъэ хэдгъэ­хъуагъ.

— Сыд фэдэ лъэныкъо­хэмкIэ Iофэу зэхэшъуфыхэрэм япчъагъэ нахьыбэ хъугъа, къызщыкIагъэхэр щыIэха?

— Мы аужырэ илъэсихым граждан ыкIи административнэ Iофэу къэлэ ыкIи район хьыкумхэм, зэгъэшIужь хьыкумышI­хэм зэхафыгъэхэм япчъагъэ хэхъуагъ. 2015-рэ илъэсым зэ­кIэмкIи Iоф мин 66-рэ фэдиз зэхафыгъагъэмэ, 2021-рэ илъэ­сым ахэм япчъагъэ мини 120-м ехъугъ. Ахэм анахьыбэр зыфэгъэхьыгъэр чIыфэ къэштэн ыкIи пщыныжьын зэзэгъыныгъэхэмкIэ цIыфхэм ядаохэр арых. Ащ фэдэ даохэр илъэс къэс нахьыбэ мэхъух. Джащ фэдэу унагъом зэфыщытыкIэу илъым, псэупIэ хэбзэгъэуцугъэм япхыгъэ даоу къытIэкIахьэхэри бэ. Зыныбжь имыкъугъэхэм бзэджэшIагъэу зэрахьэхэрэм икъэгъэлъэгъонхэм гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу талъэплъэ. 2018-рэ илъэсым Iэтэхъо 20, 2020-м — 28-рэ, 2021-рэ илъэсым 21-рэ агъэмысагъ. БзэджэшIагъэхэр зэра­хьэхэ хъумэ Iэтахъохэм икъоу къагурыIорэп ащ къыкIэлъыкIон ылъэкIыщтыр. Нэужым ашIагъэм рыкIэгъожьыхэу хьыкумым къы­щаIо, ау пшъэдэкIыжьыр атырахыжьырэп.

— Гъогум щызэрахьэрэ бзэджэшIагъэхэм алъэныкъокIэ Iофхэм язытет сыд фэда?

— Мы аужырэ илъэсхэм гъогурыкIоным ылъэныкъокIэ пшъэдэкIыжьыр агъэлъэшыгъ нахь мышIэми, административнэ хэбзэукъоныгъэу зэрахьэ­хэрэм япчъагъэ бэу къэнэжьы. 2020-рэ илъэсым хьыкумхэм материал мини 4,3-м ехъу зэхафыгъ.

— Социальнэ мэхьанэ зиIэ Iоф гъэшIэгъонэу къышъуIэкIэхьагъэ- хэм ягугъу къытфэшIыба.

— КIэлэцIыкIухэм, щэфакIохэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм, IофшIэн зэфыщытыкIэхэм япхыгъэ Iофхэр тинэплъэгъу идгъэкIыхэрэп. БэмышIэу дао зэхэтфыгъ, IофшIэн языгъэгъотырэм штатыр ыгъэкIэкIын мурад иIэу хабзэр ыукъи, цIыфыр IуигъэкIыгъ. Хьыкумым иунашъокIэ ар Iуагъэхьажьыгъ, Iоф зыщимышIэгъэ уахътэм тефэрэ компенсациер организа­цием къыпщыныжьыгъ. Мы лъэныкъомкIэ щысабэ къэпхьын плъэкIыщт.

— Тыгъэгъазэм Урысые хьыкумышIхэм яя X-рэ юбилейнэ зэфэс щы­Iэщт. 2004-рэ илъэсым Теуцожь районым изэ­гъэшIужь хьыкумышIэу Iоф пшIэзэ, я VI-рэ зэфэсым илIыкIоу ущытыгъ. Мы институтым сыд фэдэ пшъэрылъа ыгъэцакIэрэр?

— ХьыкумышIхэм я Урысые зэфэс хьыкум сообществэм иапшъэрэ къулыкъоу щыт. Зэфэ­сым къыщагъэнафэрэ пшъэрылъхэм тапэкIэ илъэси 4-м хьыкумхэм Iоф зэрашIэщт планыр къыдыхэлъытагъэу щыт. ХьыкумышIхэм язэфэсхэм язэхэщакIу ыкIи чанэу ахэлажьэ Урысыем и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Вячеслав Лебедевыр.

— Мы илъэсым тишъо­лъыр ихьыкум системэ загъэпсыгъэр илъэси 100 мэхъу. КъулыкъушIэхэм сыд фэдэ гъэхъагъэхэр яIэу мы мафэм къе­кIолIагъэха?

— Ары, мыгъэ Адыгеим ихьыкум системэ имызакъоу, Адыгеим къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэу зышIыгъэр илъэси 100 мэхъу. 1922-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 27-м ВЦИК-м и Президиум иунашъокIэ Адыгэ автоном хэкур агъэпсыгъ. А илъэс дэдэм тыгъэгъазэм и 1-м Адыгэ автоном хэкум иоблисполком изэхэсыгъо Адыгэ хэку хьыкумыр зэрагъэпсыгъэм иунашъо щыкIэтхагъэх. Адыгеим хьыкумхэм яобщэ юрисдикцие загъэпсыгъэм къыщыублагъэу УФ-м ихьыкум системэ гопчын умылъэкIынэу тарихъ гъогу ин къыкIугъ. ХьыкумышIхэм цIыф­хэм фыщытыкIэу афыряIэр нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъо­кIыгъэ хъугъэ. Ар къыбгурыIонэу щыт. Сыда пIомэ непэ щыIэ хьыкумым пшъэрылъ шъхьаIэу иIэр гъэпщынэн закъор арэп, цIыфым ифитыныгъэхэр зэтегъэуцожьыгъэнхэр, ахэм яхэбзэ шIоигъоныгъэхэр къэухъумэгъэн­хэр арых. Адыгеим и Апшъэрэ хьыкум, къэлэ, район ыкIи зэгъэшIужь хьыкумышIхэм яIоф­шIэн джары зыфэгъэзагъэр.

— Байзэт, ыпшъэкIэ къызэрэпIуагъэу гъэтхапэм и 26-м Адыгэ Рес­публикэм и Апшъэрэ хьыкум ыныбжь илъэс 30 мэхъу. А уахътэм рес­публикэм иапшъэрэ хьыкум системэ сыдэущтэу зыкъыгъэ­лъэгъуагъа?

— АР-м и Апшъэрэ хьыкум игугъу къэпшIын хъумэ, апэрэ тхьаматэу иIагъэр Делэкъо Ерстэм Мэджыдэ ыкъор ары. Ерстэм пащэу Iоф ышIэзэ статусыкIэ зиIэ АР-м и Апшъэрэ хьыкум хэхъоныгъэхэр ышIынхэм иIахьышIу хишIыхьагъ, иIофшIэн осэшIу къыфишIыгъ. Ар къэзыушыхьатырэ къэралыгъо тынхэр къыратыгъэх. Ащ ыуж илъэс 20-м ехъурэ Адыгеим и Апшъэрэ хьыкум пэщэныгъэ дызэрихьагъ Трахъо Аслъан Исмахьилэ ыкъом. Ар шIэныгъэ куу зыIэкIэлъ юрист, къэралыгъом иэкономикэ зыщыкъин лъэхъаным адрэ шъо­лъырхэм апэ итэу Iоф ышIагъ. Аслъан ишIуагъэкIэ респуб­ликэм и Апшъэрэ хьыкум ежь иунэ иIэ хъугъэ. 2007-рэ илъэсым Адыгеим иобщэ юрисдикцие ихьыкумхэр загъэпсыгъэхэр илъэс 85-рэ зыщыхъугъэм тефэу Адыгеим ихьыкум системэ итарихъ фэгъэхьыгъэ музей къызэ­Iуахыгъ. Мыгъэ Къырым Урысыем зыхагъэхьажьыгъэр илъэ­си 8 хъугъэ. Непэ Адыгеим и Апшъэрэ хьыкум епхыгъэу квалификацие ин зиIэ хьыкум корпусым Iоф ешIэ, ар коллегии 3 мэхъу, ахэр граждан, административнэ ыкIи уголовнэ Iоф­хэм язэхэфын фэгъэзагъэх. Мафэ къэс тызэгъусэу пшъэ­рылъэу къытфагъэуцугъэхэм язэшIохын Iоф дэтэшIэ, цIыфхэм яхэбзэ фитыныгъэхэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къызэрэтыухъумэщтхэм тыпылъ.

КIАРЭ Фатим.