Адыгэ лъэпкъым итхыбзэрэ илитературабзэрэ гъогу къин зэпачызэ алъапсэ пытагъэ, гъэхъэгъэшхохэр, хэхъоныгъэшхохэр ашIыгъэх.

Адыгэхэм жэрыIуабзэу, диалектыбзэу агъэфедэхэрэм ­адыгэ литературабзэр атекIы: ар нахь псыхьагъ, шэпхъэ гъэнэфагъэ­хэм арыт, тхэнхэбзэ гъэнэфагъэхэм атет. Адыгэ Республикэм ис адыгэ лъэпкъ зэфэшъхьаф­хэм къахэкIыгъэхэу диалект зэ­мылIэужыгъохэмкIэ гущыIэ­хэрэми тхэхэ зыхъукIэ литературабзэр ары агъэфедэрэр. ЕджапIэхэм адыгэ литературабзэр ары ащызэрагъашIэрэр, тхылъхэр, гъэзетхэр литературабзэкIэ къыдэкIых.

Я XIX-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэ нэс адыгабзэр жэрыIуабзэу щытыгъ ыкIи шIэныгъэ лъапсэ иIэу зэхэфыгъагъэп. Бзэм тхыбзэ иIэ зыхъукIэ, литература­бзэри къыхихын фаеу мэхъу. Адыгэхэм тхыбзэрэ литературабзэрэ яIэ зыхъугъэр, лъэпкъ еджапIэхэр къызэIуахынхэу, тхылъхэр, гъэзетхэр лъэпкъы­бзэкIэ къыдагъэкIынхэу, шIэ­ныгъэ лъапсэ иIэу адыгабзэр зэхафы­нэу амал яIэ зыхъугъэр Октябрэ революциешхом ыуж ныIэп.

1918-рэ илъэсым адыгэхэм ятхыбзэ лъапсэ фэхъугъэ апэрэ «Адыгэ букварыр» Кубанскэ ревкомым икомиссарэу Шэуджэн Мосэ ыпкъ къикIыкIэ къыдэкIыгъагъ. ПчыхьалIыкъо Мыхьамод ихьарыфылъэ ыгъэфедэзэ ар Бэгугъэ Ахьмэд зэхигъэуцуи къы­дигъэкIыгъагъ. Хьарыфы­лъэр араб лъапсэм тетыгъ. А хьарыфылъэмкIэ тхылъхэр, гъэзетхэр къыдагъэкIхэу рагъажьэ. Ащ фэгъэхьыгъэу ХьатIэнэ Абдулахь къетхы: «Мы хьарыфылъэр 1927-рэ илъэсым нэс агъэфедагъ. АщкIэ апэрэ тхылъхэр, общест­веннэ-политическэ ыкIи художе­ственнэ литературэр Москва, етIанэ къалэу Краснодар къащы­дэкIыгъэх. Апэрэ адыгэ ­лъэпкъ гъэзетэу «Краснэ Кубань» а хьарыфылъэр ары къызэрэ­хаутыщтыгъэр». Тхыгъэ зэфэшъхьафхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, апэрэ адыгэ гъэзетыр мэзищрэ къыдэкIыгъ, ау непэ ахэм ащыщ горэм нэIуасэ зыфэпшIынэу бгъотыжьыщтэп, хъарзынэщхэми къахэнагъэу щытэп.

Адыгэ автоном хэкур загъэ­псым, 1922-рэ илъэсым, адыга­бзэкIэ гъэзет къыхэутыным иIоф зыкъырагъэIэтыжьыгъ. Мы илъэсым щегъэжьагъэу непэ къызынэсыгъэм гъэзетэу ­«Адыгэ макъэр» къыхауты. Къудай Ма­риет зэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, «Совет хабзэм илъэхъан ары ныIэп араб лъапсэ зиIэ тхыбзэм псэ къызыпыкIагъэр. 1918 — 1926-рэ илъэсхэм адыга­бзэкIэ гъэзетхэр, брошюрэхэр къыдэкIых. Ау лъэпкъ тхылътедзапIэ зэрэщымыIэм къыхэкIэу Москва къыщыдагъэкIых, япчъагъэкIи уигъэрэзэнэу щытыгъэп».

Араб графикэм тет хьарыфылъэмкIэ уеджэнри, утхэнри къинэу щытыгъ. Ащ къыхэкIэу 1927-рэ илъэсым нахь Iэры­фэгъоу щыт латин графикэм Адыгеир техьэ. Урыс бзэшIэныгъэлэжьэу Н. Ф. Яковлевым латин лъапсэ зиIэ адыгэ хьарыфылъэ зэхегъэуцо, ау ащи адыгэ тхыбзэу зызыушъомбгъу зышIоигъор ащ фэдизэу ыгъэ­рэзагъэп.

Адыгэ бзэшIэныгъэм къе­жьапIэ фэзышIыгъэхэр урыс гъэсэгъэшхоу Н.Ф. Яковлевымрэ апэрэ адыгэ бзэшIэны­гъэлэжьэу Iэшъхьэмэфэ Даут­рэ. 1930-рэ илъэсым зэхэубытэгъэ научнэ IофшIагъэу «Краткая грамматика адыгейского (кяхского) языка для школы и самообразования» зыфиIорэр ахэм къыдагъэкIы. Грамматикэ кIэкIыр Iахьищэу зэхэт: синтаксисыр, морфологиер ыкIи фонетикэр.

1930-рэ илъэсым СССР-м ис лъэпкъхэу тхыбзэ зиIэхэм урыс графикэр нахь ашIоIэрыфэгъоу къыхахы, адыгэхэми яхьарыфылъэ зэблахъу. Профессорэу Н. Ф. Яковлевымрэ доцентэу Д. А. Iэшъхьэмафэмрэ хьарыфылъыкIэм ипроект зэхагъэуцо, ар РСФСР-м и Наркомпрос ештэ. ХьарыфылъыкIэр 1938-рэ илъэсым агъэфедэнэу ра­гъажьэ.

Я XX-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм адыгабзэкIэ апэрэ IофшIагъэхэр къыдагъэкIхэу рагъажьэ, ары орфографием дэлэжьэнхэуи зыкIэхъугъэр. Адыгэ орфографиер зэрэбгъэуцущт принципхэр къыхэзыхы­гъэр Iэшъхьэмэфэ Даут. Ащ 1934-рэ илъэсым «Адыгэ орфографием ипроект» зыфиIоу зэхигъэуцуа­гъэр Краснодар къыщыдегъэкIы. Мы проектым орфографическэ шэпхъэ гъэуцугъуи 6 къыщегъэ­нафэ. Ахэр зыфэгъэхьыгъэхэр гущыIэ зэхэлъхэм, къэзыгъэ­лъэгъорэ ыкIи зие цIэпапкIэхэм, глагол ыкIи зие лъэпсапэхэм, пчъэгъацIэхэм, интернациональнэ гущыIэхэм ятхыкI. 1936-рэ илъэсым «Адыгэ орфографиер» зыфиIорэм иапэрэ тедзэгъу къыдэкIы, ащ орфографическэ хабзэхэу 29-рэ дэт. Шапхъэхэр ащ щэу щызэтеутыгъагъэх:

а 1-р гущыIэхэр зэпытэу, зэпымытэу ыкIи дефис зыдэтыщтым къатегущыIэ; я 2-р глаголхэмрэ пкъыгъуа­цIэхэмрэ ятхыкIэ; я 3-р интернациональнэ ыкIи урыс терминхэмрэ гущыIэхэмрэ ятхыкIэ яхьылIагъ. Мы орфографическэ шапхъэхэр джы тызытет орфографием нахь пэ­блэгъагъэхэми, икъу фэдизэу цIыф жъугъэхэр ыгъэразэщтыгъэхэп. 1938-рэ илъэсым ятIо­нэрэ тедзэгъоу къыдэкIыгъэ «Адыгэ орфографием» орфографическэ хабзэхэу 39-рэ къы­дэхьагъ. Ахэм атетэу джы къызынэсыгъэм тэтхэ.

1940-рэ илъэсым апэрэ ­«Адыгэ орфографическэ гущы­Iалъэ» Iэшъхьэмэфэ Даутэ къы­дегъэкIы. Ащ гущыIэ мини 4 фэдизмэ ятхыкIэхэр къыщы­гъэлъэгъуагъэх. Мы IофшIагъэр хэгъахъохэр иIэхэу 1955-рэ илъэ­сым Даур Хьазрэт ишIуагъэ­кIэ къыдагъэкIыжьы, ащ гущыIэ 4400-рэ фэдиз дэт, орфографическэ хабзэхэу 51-рэ къыдэ­хьагъ.

Джащ фэдэу Iэшъхьэмафэм адыгэ орфографием ылъапсэ ыгъэуцугъ. Адыгэ литература­бзэми гъэхъэгъакIэхэр ышIыхэу ыублагъ. Адыгэ лъэпкъымрэ Адыгэ автоном хэкумрэкIэ гъэ­хъэгъэшхоу хъугъэ 1941-рэ илъэ­сым апэрэ зэхэубытэгъэ научнэ академическэ IофшIагъэу «Адыгэ литературабзэм играмматик» зыфиIоу Н. Ф. Яковлевымрэ Iэшъхьэмэфэ Даутэрэ къыдагъэкIыгъэр. Тэ тиеплъыкIэкIэ, «Адыгэ литературабзэм играмматикэ» непи уасэу иIэм къыщыкIэрэп.

Хь. Нэгъуцум зэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, я 50-рэ илъэсхэм лъэпкъыбзэхэм ямэхьанэ нахь къеIыхэу регъажьэ. Тыдэ­кIи лъэпкъ еджапIэхэр ащызэфашIхэу аублэ. 1958-рэ илъэсым рагъэжьэгъэ реформэм елъытыгъэу лъэпкъыбзэм изэгъэшIэн­рэ лъэпкъ еджапIэхэм лъэп­къыбзэкIэ щарагъэджэнхэмрэ еджапIэ пэпчъ зэрэфаеу къыхихын амал иIэ хъугъэ.

1965 — 1966-рэ илъэс еджэгъум къыщегъэжьагъэу Урысыем ит еджапIэхэм апэ итхэу Адыгэ автоном хэкум щылажьэщтыгъэ адыгэ классхэр зиIэгъэ лъэпкъ еджапIэхэр урысыбзэм техьэх. Ащ къыщегъэжьагъэу адыгэ литературабзэми пшъэ­рылъэу ыгъэцакIэщтыгъэхэм къащэкIэ. Ары къызхэкIыгъэри адыгэхэм ащыщыбэм урысыбзэр ныдэлъфыбзэ афэхъуныр.

1966-рэ илъэсым «Адыгабзэм играмматикэ», филологие шIэныгъэхэмкIэ докторхэу, профессорхэу Георгий Рогавэрэ КIэ­рэщэ Зайнабрэ зэхагъэуцо ыкIи къыдагъэкIы. Ащ фонетикэр, морфологиер ыкIи синтаксисыр игъэкIотыгъэу къыщытыгъэх. Авторхэм ушэтынхэр ашIы зэ­хъум егъэпшэн-тарихъ екIолIа­кIэр агъэфедагъ, адыгабзэм идиалектхэм, иберие-кавказыбзэхэм къахэхыгъэ щысэхэр къахьыгъэх.

Адыгэ литературабзэм иуцун­рэ изегъэушъомбгъунрэкIэ гъэ­хъэгъэшIухэр зышIыгъэ бзэшIэныгъэлэжьхэм ягугъу пшIынэу атефэ. Ахэр: Iэшъхьэмэфэ Даут, КIэрэщэ Зайнаб, ХьатIэнэ Абдулахь, ЗекIогъу Уцужьыкъу, Тхьаркъохъо Юныс, Гъыщ Нухь, Даур Хьазрэт, Блэгъожъ Зулкъарин, Къумахуэ Зар, Шъаукъо Аскэр, Мэрэтыкъо Къасим, Быр­сыр Батырбый ыкIи нэмыкIхэри.

1990-рэ илъэсым чъэпыогъум и 5-м адыгэхэм республикэ тиIэ хъугъэ. Адыгабзэри урысыбзэм фэдэу Адыгэ Республикэм къэ­ралыгъуабзэ щыхъугъ, иамалхэми ипшъэрылъхэми къа­хэхъуагъ. Республикэм щыпсэурэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэми зэрагъашIэмэ ашIоигъо хъугъэ. Ау илъэс пчъа­гъэм адыгабзэр Iэпэдэлэл зэ­рэхъугъагъэм лъэшэу иягъэ къэ­кIуагъ. Адыгабзэр тIэкIэзыным ищынагъо ташъхьагъ къиуцуагъ. Ащ изегъэужьыжьын Iофыгъо псынкIэу щытэп. Ау лъэпкъыбзэхэм языкъегъэIэтыжьын къэралыгъом ипшъэ­рылъ шъхьаIэхэм ащыщ хъу­гъэшъ, ащ игъэцэкIэн Адыгеим и ЛIышъхьи республикэм гъэсэ­ныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерстви яшъыпкъэу ыуж ихьагъэх.

Мы аужырэ илъэс зытIущым гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ Министерствэмрэ республикэм и ЛIышъхьэ иунашъокIэ гумани­тар ушэтынхэмкIэ Адыгэ рес­публикэ институтым щызэхащэгъэ Проектнэ офисымрэ адыга­бзэм изыкъегъэIэтыжьынкIэ Iо­фыгъуабэ зэшIуахыгъ. Мэхьа­нэшхо иI адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэ язэгъэшIэнкIэ пилотнэ еджэпIиплI Мыекъуапэ зэрэщагъэнэфагъэр. 2019 — 2020-рэ илъэс еджэгъум къыщегъэжьагъэу апэрэ классхэм предметхэу «Адыгэ ныдэлъ­фыбзэр», «Адыгэ литературэр» ащарагъэхьы. Адыгэ лъэпкъым ыбзэ, икультурэ, ишэн-зэхэтыкIэ хабзэхэм нэIуасэ зыщафэхъу­хэрэ кружокхэри щыIэх, адыгэ къашъохэр, орэдхэр арагъэшIэнхэмкIэ амалышIухэр яIэ хъугъэ.

2020 — 2021-рэ илъэс еджэгъум къыщегъэжьагъэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ 12-мэ адыгабзэр зыщызэрагъэшIэщт, адыгабзэкIэ зыщыгущыIэщтхэ группэ 17 къащызэIуахыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр республикэм ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм адэтых: Мыекъуапэ, Адыгэкъалэ, Кощ­хьэблэ, Красногвардейскэ, Тэ­хъутэмыкъое, Теуцожь ыкIи Шэуджэн районхэм. 2021 — 2022-рэ илъэс еджэгъум ахэм япчъагъэ джыри 5 къыхэхъуагъ.

Джыри зы Iофыгъо дахэ игугъу къэтшIын. Ар 2020-рэ илъэ­сым предметхэу «адыгабзэмрэ» «адыгэ литературэмрэ» атегъэпсыхьэгъэ программэхэр федеральнэ реестрэм зэ­рэхагъэхьагъэхэр ары.

Непэрэ уахътэм диштэу адыга­бзэр онлайн шъуашэм итэу агъэфедэнми фэхьазыр. Апэрэ лъэбэкъур 2013-рэ илъэсыр ары зашIыгъэр. Бзэхэм язэгъэшIэн­кIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр дунэе интернет-проектэу «Book2» зы­фиIорэм зэрэхэхьагъэхэр ары. Ащ нэмыкIэу къыхэдгъэщы тшIоигъу 2021-рэ илъэсым электрон сервисэу LearningApps зы­фиIорэм С. Анцокъом итхы­лъэу «Адыгэ мэкъэпчъ чэф» зыфиIорэр щылэжьэнэу зэ­рэригъэжьагъэр. АдыгабзэкIэ еджакIэ зэзыгъашIэ зышIоигъо­хэр ащ еплъыхэзэ, едэIухэзэ, хьарыфхэм, гущыIэхэм, гущы­Iэжъхэм, усэхэм къяджэшъухэу, тэрэзэу къаIошъухэу зэрагъэшIэн алъэкIыщт. Ащ нэмыкIэу Тхьаркъохъо Юныс и «Урыс-­адыгэ гущыIалъэу» 1991-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм электрон пылъхьэ иIэ хъугъэ. Ари адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ IэпыIэгъушIоу къытIэкIэхьагъ.

КъызэрэтIуагъэу, адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ Адыгэ Респуб­ликэм Iофыгъуабэ щызэшIуахы. Джыри тапэкIэ проект зэфэ­шъхьафхэм ягъэцэкIэн тыдэлэ­жьэщт, гъэзетеджэхэу еплъыкIэ гъэшIэгъонхэр, технологиякIэхэр зыIэкIэлъхэр яшIуагъэ къыта­гъэкIынэу къетэгъэблагъэх.

Анцокъо Сурэт. Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.