Я 18-рэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь Нахичевань къикIыжьыгъэу са­тыушIэу Георгий Шапошниковыр Мыекъуапэ щыпсэущтыгъ. Цыхьэ фашIи Мыекъопэ къэлэ управэм ипащэу хадзыгъагъ, ятIонэрэуи агъэ­нэфэжьыгъагъ. Ащ иунагъо 1872-рэ илъэсым шъэожъые къихъу­­хьэгъагъ. Ар къэралыгъо мэхьанэ зиIэ Кавказ биосфернэ заповед­никыр зэхэзыщэщт ыкIи апэрэ илъэсхэм ипэщэщт Христофор арыгъэ.

ИцIыкIугъом къыщегъэжьа-гъэу хьацIэ-пIацIэхэм якъэу­гъоин икIэсагъ, чIыопсым ишъэф­хэм алъыплъэщтыгъ.

Къызхэхъухьэгъэ зэманым елъытыгъэмэ, Христофор шIэныгъэ дэгъу зэригъэгъотыгъагъ. Екатеринодар дэт реальнэ учи­лищыр къыухыгъ, Ригэ дэт по­литехническэ институтым ще­джагъ, илъэсищэ Берлинскэ университетым истудентыгъ. Темыр Африкэм, Гурыт Азием, Закавказьем, Тыркуем агъэкIогъэ экспеди­циехэм ахэтыгъ. Коллекцие гъэшIэгъонэу къыугъоигъагъэхэр Мыекъуапэ къыз­дищэжьыгъа­гъэх. Еджэ­фэкIэ итхыгъэхэмрэ IофшIагъэу ыгъэ­хьазырыщты­гъэхэмрэ нэмыц гъэзетхэмрэ журналхэмрэ къы­хаутыщтыгъэх. Зоолог-мэзгъэкI сэнэхьатыр зэригъэгъо­тыгъэу Христофор къыгъэзэ­жьыгъагъ.

Бэ тырамыгъашIэу Мыекъуа­пэ къыщегъэжьагъэу Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэм нэсы­щтыгъэ Шытхьэлэ мэзым ипащэу ар агъэнэфэгъагъ. Къэзэкъ ста­ницэхэм ащыпсэухэрэм мэзыр зэрагъэкIодырэр, чъыгхэр зыщыфаехэм ыкIи зыфаехэм фэдизэу зэрэраупкIыхэрэр, псэу­шъхьэхэр зэраукIыхэрэр инэрылъэгъугъ.

Заповедникыр къыдихыгъ

Илъэсишъэ заом ыуж чIыгуи, къушъхьи къэзыгъэгъунэнхэ къулыкъу къэралыгъом джыри иIагъэп, чIыопс къабзэу цIыфхэм япсауныгъэ ищыкIэгъэ шъып­къэр псэолъапхъэкIэ, гъэ­хъу­пIэкIэ, шэкIуапIэкIэ цIыф­хэм агъэфедэщтыгъ.

Зипэщэ мэзылъэхэм ыкIи ахэм ащыпсэухэрэмрэ къащыкIыхэрэмрэ шIуагъэу яIэр къызыгурыIорэ Х. Шапошни­ковым Урысыем шIэныгъэхэмкIэ и Академие письмэ ыгъэ­хьыгъагъ, мэз байхэу чIыопс къабзэм къыщыкIыхэрэмрэ ахэм ахэс домбайхэмрэ къы­зэте­гъэнэгъэн­хэм пае запо­ведник зэхащэнэу ащ щыкIэ­лъэIугъагъ.

Мафэ къэс мэзхэр ащ къызэлъикIухьэщтыгъэх, игъунэп­къэщтхэр ыгъэнафэщтыгъэх, мэ­зылъэр ялыягъэу зэрэщытым игугъу ышIызэпытыгъ.

Х. Шапошниковым академикэу Н. Насоновым къыды­ри­гъэштэгъагъ, Академием ико­миссии хэлэжьагъ, ау чIыгур къэзэкъхэм аратыщтмэ е заповедникым хагъэхьащтмэ икъоу зэхамыфэу Iофыр зэкIахьагъ. ЕтIанэ апэрэ дунэе заор къе­жьагъ, дзэ къулыкъур пэкIэ­кIыгъ. Февральскэ революцием ыужи заповедникым изэхэщэн ишъыпкъэу ыуж ихьажьыгъагъ, ау етIани Октябрьскэ рево­люцием, граждан заом Iофхэр зэпагъэугъэх.

Заповедникыр зыфэдэщтым ипроект Христофор зэригъэхьазырыгъэр РСФСР-м гъэсэны­гъэмкIэ инароднэ Комитет къэ­­баркIэ нэсыгъагъ. Комитетым иIофышIэхэм гъэсэныгъэмкIэ народнэ комиссарэу А. В. Луначарскэм фагъэхьыгъэгъэ те­леграммэм кавказ домбайхэр кIодыжьыпэнхэм ищынагъо зэ­рэщыIэр итыгъ. Iофым кIэух фашIыфэкIэ заповедник ашIыщт чIыналъэм лъыплъэнэу Шапошниковым мандат къыратыгъагъ. Нэужым Кубанскэ-Черноморскэ Ревкомым «Кубанскэ высокогорнэ заповедник» зэра­шIыщтым фэгъэхьыгъэу унашъо ыштэгъагъ. Ащ Iоф щызышIэщтхэр зэкIэ ежь ышъхьэкIэ къыхихыгъагъэх.

Заповедникым игъэIорышIапIэ яунэ чIэтыгъ, унэм ызыныкъо ыубытыщтыгъ, иколлекциехэри итхылъхэри ащ щиIыгъыгъэх. Емызэщэу, ыгу етыгъэу, зы мафи блимыгъэкIэу Хрис­тофор Iоф ышIэщтыгъ.

Яунэ музеигъ

Ятэу хэбзакIэм хэкужъ ышIыгъагъэм къыфигъэнэгъагъэр чъыгхэр зыдэт хапIэу яунэжъ зэрытыгъэр ары. Ар къэлэ гупчэм итыгъ, краеведческэ музейри ащ хэтыгъ, къакIохэрэр зэкIэ ыпкIэ амытэу чIахьэщтыгъэх. Цiыфхэр къырищэкIыхэзэ музеир къаригъэлъэгъущтыгъ, чъыг чIэгъхэм мэзхм хэс псэу­шъхьэхэм афэдэхэр ачIэпхэгъа­гъэх, кIэлэцIыкIухэм ахэр ашIо­гъэшIэгъоныгъэх.

Мыекъуапэ имызакъоу, Христофор иколлекцие щыщхэр Петербург зоологическэ институтэу дэтым имузей чIэлъыгъэх.

Заповедникым игъэпсын ыгу етыгъэу зэрэдэлажьэрэм дакIоу чIыопсым икъэухъумэнкIэ хэ­гъэгум щыкIорэ Iофтхьабзэхэми Христофор ахэлажьэщтыгъ. Уры­сые обществэу чIыопсым икъызэтегъэнэн пылъынэу зэхащагъэм иапэрэ зэхэсыгъо ар къыщыгущыIэгъагъ. Москва къыщыдэкIырэ журналэу «Охра­на природы» зыфиIорэм иномерищмэ итхыгъэхэр зэлъыпы­тэу къадагъэхьэгъагъэх. КраеведениемкIэ Гупчэ бюром изэ­хэсыгъо чIыопс къабзэм икъызэтегъэнэн фэгъэхьыгъэу доклад ин къыщишIыгъагъ.

Заповедникым щыщ чIыгухэр зышъхьэ пае зыгъэфедэнхэу фэягъэхэм Христофор къи­ныбэ рагъэлъэгъугъ, ау къа­фызэкIэкIуагъэп. Iофым изэхэфын Рабоче-крестьянскэ инспекцием нэсыгъагъ. Комис­сиеу къэкIуагъэм заповедникым ичIы­гухэр агощыным де­зыгъа­штэхэрэри къыхэкIыгъэх, ежьым имылажьэхэр къыты­ралъхьэ­гъагъэх. Нэужым тхакIоу А. Се­рафимович гъэзетэу «Правдэм» къыригъэхьэгъэгъэ статьям Шапошниковым хэукъо­ныгъи, мыхъо-мышIагъи къызэ­рэ­хэмыфагъэхэр, лажьэ зэримыIэр къыритхэгъагъ.

Бзэгухьэхэм атекIодагъ

Заповедникым игъэпсынкIи икъэухъумэнкIи Iофышхо ышIагъэу ар пенсием кIогъагъэ, ау зы мафи блимыгъэкIэу чIыопсым икъызэтегъэнэн пылъыгъ. Лекциехэм къяджэщтыгъ, экскурсиехэр зэхищэщтыгъэх. Иколлекциехэм ащыщхэр Мыекъопэ краеведческэ музеим ритыгъагъэх, Санкт-Петербург дэт зоологическэ институтым имузей ыщэщтхэр джыри ыгъэхьазы­рыщтыгъэх.

Октябрьскэ революциер къы­зыдахыгъэр илъэс 20 зэрэхъу­рэр хигъэунэфыкIынэу къалэм зигъэхьазырыщтыгъ. Зэхахьэм щагъэшIонхэу къыхахыгъэ къэлэдэсхэм Христофори ахэтыгъ. МэфэкIым нагъэсыгъэп, шэкIогъум и 5-м, чэщым, къакIохи унэм ращыгъагъ. Зыдащагъэр ашIагъэп, уфэтхэн уфимытэу ибынхэм къатырагъэпытыхьэ­гъагъ. Христофор икIалэу Георгий ятэ бэрэ лъыхъугъ, зыфагъэтIысыгъэри къыраIогъагъэп. ИлъэситIу текIыгъэу Краснодар къикIыгъэ тхылъым ятэ къырыкIуагъэр къыIотагъ — НКВД-м «итройкэ» иунашъокIэ укI тыралъхьэгъагъ, 1938-рэ илъэсым мэзаем и 25-м аукIыгъ. Итхылъхэр, идневник­хэр, иписьмэ­хэр агъэстыгъэх.

Джащыгъум Христофор иунагъуи зэбгырызыжьыгъ. Георгий экзаменхэр ытыгъахэу, ятэ «враг народа» аIуи, аспирантурэм аштэгъагъэп. Ятэ къа­фыщинэжьыгъэ унэжъым гъэцэкIэжьынхэр фашIыхэмэ ишъхьэгъусэ рамыгъэкIынэу къыраIуи, IофшIэнхэр заухыхэм НКВД-м иIофышIэхэр чIэхьэ­гъагъэх. Георгий Сыбыр IофышIэ кIогъагъэ, янэ Санкт-Петербург ыпхъу дэжь кIожьыгъагъ.

1956-рэ илъэсыр ары Х. Ша­пошниковыр реабилитацием зыхэфагъэр. Краснодар краим и НКВД унашъоу ышIыгъэм зэритхагъэмкIэ, Х. Шапошниковым бзэджэшIагъэ зэрэзэримыхьагъэм фэшI иIоф зэпа­гъэужьыгъ. Мыекъопэ ЗАГС-м къаритыжьыгъэгъэ тхылъым Христофор жьымыгъотым илIыкIыгъэу итхэгъагъ.

Непэ къызнэсыгъэм Христофор Шапошниковым ихьадэ зыдэщылъыр иIахьылхэм ашIэ­рэп. Саугъэти икъэ тетэп. Ау ар зышIэщтыгъэхэми, зымышIэщтыгъэхэми, ныбжьыкIэу къыткIэхъухьэхэрэми егъашIэм Кав­каз заповедникыр ащ исаугъэтэу алъытэщт. Зэрэдунаеу ыцIэ къыщекIокIыщт. Непэ Х. Шапошниковыр къызыхъугъэр илъэси 150-рэ мэхъу.

Къэбарыр хэутыным фэзыгъэхьазырыгъэр Шъаукъо Аслъангуащ.