Тилъэхъанэ цIыфхэр Интернетым епхыгъэ хъугъэхэшъ, ящыIэныгъэ ар пытэу хэу­цуагъ. Интернетым цIыфыр «елъахъэшъ», ихъытыу «ре­лъашъо».

Интернетыр зэрарэу бэрэ къыхэкIы. Сыда пIомэ, файфэмыеми, цIыфым идунэ­е­тетыкIэ ащ зэщегъакъо, шъхьэ­ихыгъэу зэIукIэхэу зэныб­джэ­гъухэр, зэIахьылхэр зэдэгущыIэжьхэрэп. КIэлэцIыкIухэм «сабыигъо» зыфаIорэр яIэжьэп, ыпэкIэ щагум зэрэщыджэгущтыгъэхэм фэдэу джы макIэ плъэгъущтыр, яунэмэ арысхэу телефоным хэсых. Джащ фэдэу интернетымкIэ зэфэтхэнхэр, зэ­кIэупчIэнхэр нахь IэшIэхэу къыхахы, ащ къыхэкIэу непэрэ щыIэкIакIэм изэпхыныгъэхэр аIэкIэзых.

Зыныбжь имыкъугъэ кIэлэцIыкIухэм яхэхъон зыщыригъэ­жьэрэ лъэхъаным яшэн-зекIуа­кIэхэр зэщыкъоным ищынагъо щыI. А уахътэм нахьыжъхэм ямыпхыгъэу ежь-ежьырэу ахъщэ къызэрагъэхъэщт шIыкIэхэм ахэр ягупшысэх ыкIи бэрэ къы­хэкIы хэукъоныгъэ инхэр ашIы­хэу. ГущыIэм пае, зыныбжь имы­къугъэхэм ащыщхэр ахъщэ псынкIэ къызэрэзIэкIагъэхьащтым дэгуIэхэзэ бзэджэшIэгъэ нэшанэ зыхэлъ зекIокIэ дэйхэр къахафэх. Специалистхэм зэра­гъэунэфырэмкIэ, анахьэу гъот макIэ зиIэ унагъохэм, лъып­лъэн зимыIэхэм е егъэлыегъащэу алъы­плъэхэрэм якIэлэцIыкIухэр ары гъогу пхэнджым теуцо­хэрэр.

Ащ нэмыкIэу кIэлэцIыкIур иныбджэгъоу, инэIуасэу зыха­хьэхэрэм бэ ялъытыгъэр. Ахэм ащыщхэм зекIокIэ дэйхэр къахафэхэу, бзэджэшIагъэхэм ахэ­щагъэхэ хъумэ, Iэтахъор ади­хьыхыным ищынагъо къэуцу. Ащ къыхэкIэу ны-тыхэм якIалэ­хэр зыдэгущыIэхэрэр, купэу зы­хахьэхэрэр зэрагъэшIэнхэ, сайтэу зэрыхьэхэрэр зэрагъэлъэгъунхэ фае. КIэлэцIыкIум игъом улъыплъэу, гъогу пхэнджым къызытепщыжьыкIэ, бзэ­джашIэхэм ащыухъумагъэ зэ­рэхъущтым щэч хэлъэп.

АР-м психологэ-педагогическэ, медицинэ ыкIи социальнэ IэпыIэгъу защырагъэгъотырэ Гупчэм иIофышIэу Е. Журавлевам къызэриIуагъэмкIэ, кIэлэцIыкIум ишэн-зекIуакIэхэмкIэ къэпшIэн плъэкIыщт ар гъогу пхэндж техьагъэмэ. ГущыIэм пае, псынкIэу ишэн зызэри­хъокIыщт, къызбгырыун ыкIи къыбдэмыгущыIэн ылъэкIыщт, тамыгъэ зэфэшъхьафхэр тхьапэм тыришIыхьащт, ныбджэгъу­кIэхэр къыфэхъущт. Ащ нэ­мы­кIэу ыпэкIэ ыгу етыгъэу зыда­кIощыгъэ еджапIэр блигъэкIэу къыригъэжьэщт, Интернетым бэрэ хэсынэу фэещт. ЕтIани лIэныгъэм ехьылIагъэу упчIэхэр къытынхэ ылъэкIыщт. Джащыгъум псынкIэ Iофэу ны-тыхэм ащ анаIэ тырадзэн фае.

ИнтернетымкIэ бзэджэшIагъэхэр зэрахьэх

Джащ фэдэу зыныбжь имыкъугъэхэр бзэджэшIагъэхэм ахэ­щагъэхэ зэрэхъурэм лъапсэу иIэр шIуагъэ къытэу языгъэпсэфыгъо уахътэ зэрафызэхамыщэрэр ары. ГущыIэм пае, Iэта­хъом зыпари шIогъэшIэгъонэп, кружокхэм, секциехэм кIорэп, иуахътэ анахьэу урамым е Ин­тернетым щегъакIо. Джащ фэдэ Iэтахъом бзэджэшIагъэ зэри­хьанымкIэ щынагъо щыI.

Зыныбжь икъугъэхэмкIэ Интернетым шIуагъэ къытынкIи хъун, ау кIэлэцIыкIухэр заджэ­хэрэ ыкIи зэплъыхэрэ мыхъущт сайтхэри ахэм мымакIэу зэрахэтхэр къызыдэплъытэкIэ, ар кIэлэцIыкIухэмкIэ зэрарэу щыт.

УФ-м и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм къызэрэщаIуагъэмкIэ, зыныбжь имыкъугъэхэм алъэныкъокIэ интернет-бзэджэшIагъэу тишъолъыр щызэра­хьэ­рэр бэп. БлэкIыгъэ илъэсым мы лъэныкъомкIэ зыпари къыхагъэщыгъэп, ау мы илъэсым щылэ мазэм Украинэм щыщым интернетымкIэ бзэджэшIагъэ зэрихьагъэу тиреспубликэ къыщыхагъэщыгъ. Мыщ епхыгъэ уголовнэ Iофым изэхэфын джыри аухыгъэп.

— Интернет нэкIубгъохэм ащызэрахьэрэ бзэджэшIагъэхэр анахьэу зыфэгъэхьыгъэр зыныбжь имыкъугъэхэр аушъхьа­кIу­хэзэ емыкIу зекIуакIэхэр зэ­­радызэрахьэхэрэр ары. Ащ нэмыкIэу Iэтахъом ипсихикэ зэща­гъакъозэ аIэ зытыращэе­жьы­ным къыфащэх. Ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр Урысыем бэу ща­гъэунэфыми, АдыгеимкIэ ащ фэдэ гу­мэкIыгъо щыIэп, — къы­щаIуагъ следственнэ ГъэIо­ры­шIапIэм.

ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ гупчэм иIофышIэу Е. Журавлевам къызэриIуагъэмкIэ, шъэожъыер Iоф мыдэгъу горэм хэщагъэу гу лъышъутагъэу щытмэ, шъуехъоны ыкIи унэм ишъу­фы хъущтэп. Рэхьатэу удэгущыIэн, фыщытыкIэу фыуиIэр ыкIи узэрэфэгумэкIырэр гу­рыбгъэIон фае. Ащ къызимыубытыкIэ психологэ-педагогическэ, медицинэ ыкIи социальнэ Гупчэу АР-м итым испе­циалистхэм зафэжъугъазэмэ ишIуагъэ къэкIощт.

— КIэлэцIыкIур бзэджэшIэ купым хэщагъэу шъущыгъуа­зэмэ, ащ псынкIэу къызэрэхэшъущыжьыщтым ыуж шъуитын фае. Охътабэ тырамыгъашIэу зыныбжь имыкъугъэхэм яIоф­хэмкIэ комиссием ны-тыхэм зыфагъэзэн фае. Ахэм Iофым икъоу зыщагъэгъозэщт ыкIи психологхэр къыхагъэлажьэхэзэ гумэкIыгъор зэрэдагъэзы­жьыщтым пылъыщтых. Ащ нэмыкIэу чэщ-зымафэм Iоф зы­шIэрэ «линие плъырым» ицыхьэшIэгъу телефон номерэу 8-800-2000-112-м Iэтахъохэр теонхэ, яшъэф араIон алъэкIыщт, — къыIуагъ Гупчэм иIофышIэу Ека­терина Журавлевам.

Ны-ты лъыплъэныр

УФ-м и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэр кIэлэцIыкIухэм якъэбарлъыгъэIэс щынэгъон­чъагъэ, анахьэу гъэмэфэ зы­гъэпсэфыгъо уахътэм, анаIэ тырагъэтынэу пстэуми къяджэ. А лъэхъаным кIэлэцIыкIухэм янэ-ятэхэм Iоф зэрашIэрэм къыхэкIыкIэ зыпари алъымыплъэу гъогум тетых, мэфэ ре­нэм социальнэ хъытыум хэсых.

— ЧIыпIэ къин ифэгъэ са­быим узэрэдэзекIощт, узэрэдэгущыIэщт шIыкIэм мэхьанэшхо иI. Нахьыжъхэр ахэм атекуохэу бэрэ къыхэкIы, адрэхэм ар агу раубытэ. Iэтахъохэм аIэ зытыращэежьынхэм лъапсэу фэхъу­рэр янэ-ятэхэм сотовэ теле­фоныр зэрэIахыгъэр ыкIи компьютерыр зэрафыпаупкIыгъэр ары. Къыхэгъэщыгъэн фае, ашIэ мыхъущт сайтхэм кIэлэцIыкIухэр арыхьанхэ амылъэ­кIыным фэшI хэушъхьафыкIыгъэ программэу «Родительский контроль» зыфиIорэр ны-тыхэм къызфагъэфедэн алъэкIыщт. Ащ нэмыкIэу Iэтахъохэм заIутэгъа­кIэ, пIуныгъэ-гъэсэныгъэ Iоф­тхьабзэхэр афызэхэтэщэх. Еджа­пIэхэм тыкIозэ ежь ялэгъухэм бзэджэшIагъэу зэрахьагъэхэр зыфэдэхэр, ахэм пшъэдэкIыжьэу апылъыр къафэтэIуатэ, — къаIуагъ Адыгеим иследственнэ ГъэIорышIапIэ иIофышIэхэм.

Специалистхэм зэралъытэ­рэмкIэ, зыIэ зытезыщэежьын мурад зиIэхэр игъом къыхэб­гъэщыхэмэ ыкIи ахэм психо­логическэ IэпыIэгъу дэгъу ябгъэ­гъотымэ япсихикэ зэтебгъэуцожьын плъэкIыщт. АпэрапшIэ гурыт еджапIэхэм япсихологхэм кIэлэеджакIохэм ыкIи ахэм янэ-ятэхэм хэушъхьафыкIыгъэ IофшIэнхэр адызэра­хьанхэ, аIэ зытыращэежьыным щызыухъумэхэрэ программэ хэ­хыгъэ яIэу, ащ игъэкIотыгъэу дэлэжьэнхэ фае.

КIАРЭ Фатим.