Адыгэ шъолъырым Совет хабзэр щыгъэпсыгъэным, цIыф жъугъэхэр шIэныгъэм фэщэгъэнхэм анахь чанэу хэлэжьагъэхэм ащыщ просветителэу Сихъу Сэфэрбый.

Октябрьскэ революцием ыпэкIи, 1913-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу, ар Урысыем ицIыф пэрытхэу шъхьафитны­гъэм фэбанэхэрэм ашIэщтыгъ, анахьэу лъэпкъ цIыкIухэу Кавказым щыпсэухэрэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм яхьы­лIэгъэ статьяхэу “Мусульманская газета” зыфиIорэм къи­хьэхэрэмкIэ.

“Сыд фэдэ тхьамыкIагъо дунаим къыщыхъугъэми, сыд фэдэу дэир ыкIыIу къэхъугъэми... тэ ренэу кIуачIэрэ лIыгъэ­рэ зыхэдгъотэжьын фае на­хьышIум тыщыгугъынэу, тыфэ­кIонэу, аужыпкъэм, цIыфыр цIыфым тыгъужъым фэдэу фыщымытэу, ышым фэдэу зыщыфыщытыщт уахътэр къызэрэсыщтым тицыхьэ телъэу тыпсэун фае. А гупшысэр зыдэтIыгъэу зэкIэми ыкIи нэбгырэ пэпчъ лъэшэу Iоф тшIэн фае тихэ­гъэгу зыкъиIэтыным, дэгъоу псэуным пае”.

Мы гущыIэхэр адыгэ просветителэу, общественнэ, етIанэ къэралыгъо IофышIэ чанэу Сихъу Сэфэрбый 1916-рэ илъэ­сым ытхыгъэх. Ау ахэр непэрэ мафэми къекIу дэдэхэу щытых. Къэхъущтыр ышIэщтыгъэм фэд.

Бэ темышIэу Сэфэрбый фэдэхэу демократическэу гупшысэрэ адыгэ интеллигентхэм “жьы хьарзэшхоу” Урысыер зэлъызыштагъэр янэрылъэгъу хъугъэ, социальнэ-политическэ хъугъэ-шIагъэм ыгузэгу иуцуагъэх.

Сихъу Сэфэрбый общественнэ-политическэ Iофэу Адыгеим ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыкIорэм анахь чанэу зыщыхэлэжьагъэр февраль революциеу 1917-рэ илъэсым щыIагъэм ыуж. Урысыем икъэлэ шъхьаIэ революционнэ хъугъэ-шIагъэу щыкIуагъэхэр адыгэ интеллигенциемкIэ, Сихъу Сэфэрбый зэрахэтэу, ошIэ-дэмышIэ Iофэу щытыгъэх. Ау псынкIэу зыкъашIэжьи, адыгэхэм апае зэIукIэхэр, зэфэсхэр зэхащэхэу рагъэжьагъ. Пшызэ шъолъыр ис адыгэхэм япащэхэм хъугъэ-шIагъэм зэрэдырагъа­штэрэр къаIощтыгъ. Анахьэу зыдырагъаштэщтыгъэр Урыс империем щыпсэурэ лъэпкъ цIы­кIухэм яфитыныгъэхэр, ана­хьэу лъэпкъ культурнэ автономие яIэн фаеу къыдэзылъытэрэ чIыпIэхэр арыгъэх. Ау а уахътэм Пшызэ шъолъыр илъ политическэ кIуачIэхэр тIоу гощыгъэхэ хъухэу рагъажьэ — къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ зэмызэгъыныгъэ азыфагу къехьэ. Адыгэхэу зипчъагъэкIэ мин 80 нахьыбэ мыхъухэрэм къарыкIощтыр а зэпэуцужьыным кIэухэу фэхъу­щтым епхыгъагъ. Урысыем а лъэхъаным щыкIогъэ граждан заом ианахь тхьамыкIэгъо хъу­гъэ-шIагъэу, лъыгъэчъэ заоу ар хъугъагъэ.

Пшызэ шъолъыр къушъхьэ­чIэсхэм язэфэсэу 1917-рэ илъэсым Хьакурынэхьаблэ щыкIуагъэм Сихъу Сэфэрбый изэхэщэкIуагъ, секретарь пшъэ­рылъри ежьыр зыгъэцэкIагъэр. Ащ фэгъэхьыгъэ игукъэкIыжьхэр 1937-рэ илъэсым, зэфэсыр зыщыIагъэр илъэс 20 зыщы­хъурэм ащ къыхиутыгъагъ. Материалым тарихъымкIэ мэхьанэшхо иI. Сыда пIомэ зэхэщакIоу, ежь ышъхьэкIэ хъугъэ— шIагъэр зылъэгъугъэ цIыфым къеIуатэ. А лъэхъаныр къызэрыкIоу зэрэщымытыгъэр, революцием ыуж общественнэ-политическэ щыIакIэм зэмызэгъыныгъэу хэлъыгъэр, адыгэхэм, анахьэу цIыф пэрытхэм азыфагу зэмызэгъыныгъэу къиуцорэм — бырсырыр, зыпкъимытыныгъэр, зэпэуцужьыныгъэр къы­хьын ылъэкIыщтгъагъэ. Зэфэсым къушъхьэчIэсхэр Пшызэ шъо­лъыр ихэбзэгъэуцу ыкIи игъэцэкIэкIо органхэм яIофшIэн хэлэжьэнхэу унашъо ешIы. А лъэхъаным (1918-рэ илъэсым икъихьагъум) Сихъу Сэфэрбый адыгэхэр, ахэм къахэкIыгъэ цIыф пэрытхэр зыгъэдэIон зылъэкIырэ пащэу щытыгъ. Ар Пшызэ шъолъыр Хэбзэгъэуцу Радэм иIофшIэн хэлэжьэнэу къушъхьэчIэсхэм къызыхадзы. Сэфэрбый цIыфхэм цыхьэ зэрэфашIырэм ыкIи уасэу ратырэм ишыхьат ар адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъэ цIыф къызэрыкIоу Радэм иIофшIэн зэрэхэлэжьагъэр. Граждан заом игъом Сихъум А. БжьашIор, И. Цэир, М. Хьатэгъогъур, Къ.-Дж. Шэхыр ыкIи нэмыкIхэр игъусэхэу къушъхьэ­чIэсхэр заом хэмылэ­жьэнхэу къяджэх, сыда пIомэ ащ дэгъоу къыгурыIощтыгъ лъэпкъ макIэ хъурэ адыгэхэм зэкъош-зэрэукIыжь заом тхьамыкIагъоу къафихьыщтыр. Къы­зэра­лъы­тэрэмкIэ, а лъэхъаным адыгэхэм яп­чъагъэ мин 80-м ехъущтыгъэп.

Совет хабзэр Пшызэ шъолъыр зыщагъэуцум, ащ игъэ­псын апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу Сихъур хэлажьэ. Ар ишъып­къэу Дзэ-Революционнэ комитетым дэлажьэ, къушъхьэчIэсхэм яIофхэмкIэ Комиссариатым адыгабзэкIэ общественнэ-политическэ ыкIи зэреджэщтхэ литературэм икъыдэ­гъэкIынкIэ Iофышхо щешIэ.

1920-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ къушъхьэчIэс лъэпкъ­хэу Пшызэ шъо­лъыр хэкумрэ хы ШIуцIэ Iушъо губерниемрэ ащыпсэухэрэм ялIыкIохэм язэхэсыгъо Сихъу Сэфэрбый хэлажьэ. Куб­чер­рев­комым игъэIорышIапIэ иотдел и Быслъымэн секцие хэтыщтхэр ащ щыхадзых. Быслъымэн секцием и Инструкторскэ-информационнэ подсекцие ипащэу зэкIэми зэдырагъаштэу Сихъур ащ щыхадзы. А лъэхъаныр ары къызщежьэрэр Сэфэрбый зэхэщэн-административнэ IофшIэнэу Совет хабзэм иапэрэ илъэсхэм ышIагъэр. Пшызэ шъолъыр ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом ащыпсэурэ адыгэхэм яа I-рэ ыкIи я II-рэ зэфэсхэу къушъхьэчIэсхэм ясекцие, етIанэ Къушъхьэ исполкомыр зыщызэхащагъэхэм кIэщакIо ыкIи зэхэщакIо афэ­хъугъ. 1921-рэ илъэсым гъэтхапэм и 9-м Къушъхьэ исполкомыр Краснодар щыIэ зэхъум, Сэфэрбый ащ пащэ фэхъу.

Советскэ IофшIэным Сихъум чанэу зыкъыщигъэлъэгъуагъ. ИIофшIэнкIэ куоу гупшысэрэ, творческэ екIолIакIэ ащ фызиIэ цIыфэу щытыгъ. Мызэу, мытIоу Советхэм язэфэсхэм яделегатыгъ, IофшIэкIо президиумхэм ахэтыгъ, секциехэм, подсекциехэм, исполкомхэм яотделхэм япэщагъ. 1921-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 12-м Пшызэ шъолъыр ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом я Къушъхьэ окружной исполкомэу икIэрыкIэу зэхащагъэм Ш. Хьахъуратэр, М. Хьатэгъогъур, С. Заемэ ыкIи К. Мишуриевыр игъусэхэу президиумым хэхьагъэх. Мы IэнатIэми, нэ­мыкI­хэр ыгъэцакIэхэ зэхъуми Сихъу Сэфэрбый адыгэхэм лъэпкъ-чIыпIэ хэушъхьафыкIыгъэ яIэным иIоф иIахьышхо хишIы­хьагъ. А Iофыгъор ренэу къыIэтыщтыгъ ыкIи зэшIохыгъэ охъу­фэ тыдэ щыIэми — зэфэс зэфэшъхьафхэми, Пшызэ шъо­лъыр ичиновникхэм, ипартийнэ IофышIэхэм якабинетхэми къащиIуагъ адыгэхэм ямызакъоу, Советскэ Урысыем хэхьэрэ лъэпкъ цIыкIу пэпчъ хэушъхьафыкIыгъэ лъэпкъ-чIыпIэ иIэн зэрэфаер. ЖэрыIокIэ ыIорэм дакIоу официальнэ документхэри ыгъэхьазырыгъэх. Ахэм ащыщых “Кубано-Черноморскому исполкому” зыфиIорэр. Мы чIыпIэм къыщыIуагъэмэ хъущт Сихъум и “Меморандумэу” Наркомнацым иколлегие пшъэдэ­кIыжь зыхьырэ иIофышIэу 1922-рэ илъэсым игъэмафэ Краснодар къэкIогъэгъэ Густав Клингер зэрэритыгъагъэр. А лъэхъаным адыгэхэм административнэ чIыпIэ яIэу псэунхэм епхыгъэ Iофхэр зэхифынхэу ары ар къызкIэкIогъагъэр.

Адыгэ (Черкес) автоном хэкур зызэхащэм, Адыгэ хэку исполкомым ипрезидентэу ха­дзыгъ, ащ дакIоу исполкомым итхьаматэ игуадзэ иIэнатIэ егъэцакIэ. Стенограммэу къэнагъэхэм нафэ къызэрашIырэмкIэ, хэку исполкомым изэхэсыгъохэр ежь зэхищэхэу бэрэ къыхэкIы. Сихъум а лъэхъаным Пшызэ шъолъыр икъушъхьэчIэс­хэм ыкIи Адыгэ автоном хэкум илэжьакIохэм яокружной ыкIи хэку зэфэсхэм ар кIэщакIо ыкIи зэхэщакIо афэхъу.

Советскэ АдыгеимкIэ мэхьанэшхо зиIэ хъугъэ-шIагъэу хъугъагъэ Адыгэ (Черкес) автоном хэкум и Советхэм яа I-рэ зэфэсэу 1922-рэ илъэсым итыгъэгъазэ и 7-м къыщегъэ­жьагъэу и 10-м нэс Хьакурынэхьаблэ щыкIуагъэр. Си­хъум иобщественнэ ыкIи къэралыгъо IофшIэнэу Пшызэ шъолъыр ыкIи Адыгеим щишIэрэм уасэу къыфашIырэр ащ къыщылъэгъуагъ, щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэм къэгъэзэпIэ дэгъу фэхъугъагъ. А лъэхъаным ар автоном хэкум гъэсэныгъэмкIэ иIофхэм афэгъэзэгъагъ, зэфэсым ипрези­диум хадзыгъ ыкIи тхьамэтэ IэнатIэр ыгъэцакIэзэ, зэIукIэ­шхор зэрищагъ. Зэфэсым хэлажьэхэрэм хэку исполкомым итхьаматэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые, хэку исполкомым хэтэу Сихъу Сэфэрбый ыкIи ахэм яныбджэгъухэу, Адыгеим Совет хабзэр щыгъэпсыгъэным ибэ­накIохэм ащыщэу нэбгырэ заулэ хъухэу цыхьэ къафашIи, Советхэм яя Х-рэ Всероссийскэ зэфэс кIонхэу хадзыгъэх. Всероссийскэ зэфэсыр 1922-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 23-м къыщегъэжьагъэу и 27-м нэс Москва щыкIуагъ. Ащ иделегатхэр етIанэ тыгъэгъазэм и 30-м СССР-м и Советхэм яа I-рэ зэфэс хэлэжьагъэх. Ахэм ащыщ­хэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрый, Сихъу Сэфэрбый, Степан Заемэ ыкIи Цэй Шъалихьэ “зымакъэхэр зытын фитхэу” ащ хэлэжьагъэх.

Автоном ныбжьыкIэм игъэ­псынкIэ, ар ылъэ теуцонымкIэ, анахьэу лъэпкъ культурнэ гъэ­псынымкIэ Сихъу Сэфэрбый Iофэу ышIагъэм осэшхо иI. 1922 — 1926-рэ илъэсхэм Адыгэ хэку исполкомым гъэсэныгъэмкIэ иотдел ипащэу зыщэтым ар лъэныкъуабэмэ анэ­сыгъ, еджапIэхэр, библиоте­кэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, кIэлэцIыкIу унэхэр къызэIуахыгъэх. А лъэ­хъаным Сихъу Сэфэрбый зэхэщэн IофшIэным зэрэфэIазэм, Iофым куоу екIо­лIэн зэрилъэ­кIырэм яшIуагъэкIэ гъэсэны­гъэм лъэшэу хэхъоныгъэхэр ышIы­гъэх. Ежь Сихъур зэрэ Кавказ шъолъыр щызэлъа­шIэрэ, ща­лъытэрэ общественнэ ыкIи къэралыгъо IофшIэкIошхо хъу­гъагъэ. Ау ежь фэдэ политическэ, къэралыгъо IофшIэкIошхо­хэм къяхъулIагъэм ежьыри шIокIыгъэп...

Бузэрэ Азэмат. Гуманитар шIэныгъэхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым иотдел инаучнэ IофышIэ шъхьаI.