Шъолъыр гъэIорышIэнымкIэ Гупчэм (ЦУР) Адыгэ Республикэм иминистерствэхэм, ведомствэхэм япащэхэм адыриIэрэ «зэдэгущыIэгъу занкIэр» лъегъэкIуатэ. Гъэтхапэм и 11-м зичэзыу зэдэгущыIэгъур дыриIагъ АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Виктор Орловым (@ministr_finansov_ra).

ГумэкIыгъо шъхьаIэу ащ къыщаIэтыгъэхэм ащыщых финанс гъэзекIонымкIэ цIыфхэм шIэныгъэу яIэм зыкъызэрэрагъэIэтыщтыр, банковскэ картэ­хэм яIофшIэн, кредитхэм язэфэшIыжьын япхыгъэ зекIуакIэхэр, нэмыкIхэри.

УпчIэ: АпэрапшIэу финанс шIэныгъэм имэхьанэ къыдгурыбгъэIуагъэмэ дэгъугъэ.

Джэуап: Финанс шIэныгъ зыфаIорэр цIыфым IэкIэлъ ахъщэр зэригъэкIоныр, ыгъэкIодыщт пчъагъэр рихъухьэшъуныр ыкIи чIэнагъэ ымышIэу мылъкур зыфыригъэкъуныр ары. Мы уахътэм финанс шIэныгъэм мэхьанэшхо иI. Ау, гухэкI нахь мышIэми, бэхэм ябюджет тэрэзэу агъэIорышIэн алъэкIырэп. ШIэныгъэ икъу зэраIэкIэмылъы­ным къыхэкIы имыкъуныгъэр, гъэпцIакIохэм «яхъытыу зэри­фэхэрэр», нэмыкIхэри.

УпчIэ: Финанс шIэныгъэ зыIэкIэлъ цIыфым сыд фэдэ нэшанэха хэ­лъынхэ фаер?

Джэуап: Финанс шIэныгъэм зегъэушъомбгъугъэным амалэу къытыхэрэм ащыщ цIыфхэм яфинанс зытет нахьышIу шIыгъэныр ыкIи IэпыIэгъу афэхъугъэныр. Ащ фэдэ цIыфым дэгъоу ешIэ мазэ къэс ахъщэу ыгъэкIодырэр зыфэдизыр, хахъоу ыкIи чIэнагъэу ышIыхэрэр етхых.

Финанс шIэныгъэ куухэр зыIэкIэлъ цIыфым анахь къызэрыкIо зекIуакIэу хэлъхэр: сыд фэдэрэ кризис къэхъугъэми фэхьазырыныр, ифитыныгъэхэр къыгурыIоныр ыкIи ахэр къыгъэ­гъунэнхэр, ставкэ ин зиIэ ахъщэ чIыфэхэр ымыштэнхэр ыкIи мыцыхьэшIэгъу пирамидэхэм ахъщэ ахимылъхьаныр. ЗэкIэми ацIэ къетIонэп, мыхэр анахь шъхьаIэхэр арых.

УпчIэ: Финанс шIэныгъэм зыкъегъэIэтыгъэным и Стратегие тишъолъыр сыдэущтэу щагъэцакIэра?

Джэуап: Мы Стратегиер УФ-м щаштагъ ыкIи 2017 – 2023-рэ илъэсхэм ателъытагъ. Ащ игъэ­цэкIэнкIэ Адыгэ Республикэм финансхэмкIэ и Министерствэ федеральнэ гупчэм зэзэгъыныгъэ дишIыгъ. Республикэм щып­сэухэрэм финанс­хэмкIэ яшIэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэным фэшI программэ гъэнэфагъэ ашта­гъэу пхыращы. Мыщ игъэцэкIэн пэIухьащт сомэ миллиони 2 республикэ бюджетым къытIупщыгъ. Ащ мурад шъхьаIэу иIэр цIыфхэм финанс шIэныгъэхэр языгъэгъотыщт кадрэхэр гъэхьазырыгъэнхэр, егъэджэнхэм нахь цIыфыбэ ахагъэлэжьэнхэр ары. Шъолъыр министерствэхэр зэкIэри мыщ хэлажьэх. Ащ дакIоу, гурыт ыкIи апшъэрэ еджапIэхэм, техникумхэм, колледжхэм ачIэсхэр, сэкъатныгъэ зиIэхэр, пенсионерхэр, зигъот макIэ унагъохэм къарыкIыгъэхэр егъэджэгъэнхэр мы программэм къыдыхэлъытагъ. Онлайн-егъэ­джэн сыхьат 20-у зэхащагъэм нэбгырэ мини 2-м ехъу къыхырагъэубытагъ.

УпчIэ: Адыгеир тштэмэ, хэта анахьэу финанс шIэныгъэм къыкIэупчIэрэр?

Джэуап: Гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым социологическэ опросэу ышIыгъэм (нэбгырэ 300 къыхиубытагъ) къызэригъэлъэгъуагъэмкIэ, тишъолъыркIэ фи­нанс шIэныгъэм изытет уигъэ­рэзэнэу щыт. Анахьэу къыкIэ­упчIэхэрэр телефон гъэп­цIа­кIохэм зимылъку зыIэкIахыгъэ­хэр ары.

Анахьэу республикэм ынаIэ зытыригъэтыхэрэм ащыщ тапэкIэ экономикэм чанэу хэлэжьэщт ныбжьыкIэхэм яфинанс шIэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэным.

УпчIэ: ЦIыфхэр зыгъэгумэкIхэу къызкIэупчIэхэрэм ащыщ санкциехэм къахи­убытэгъэ банкхэм якартэхэм Iоф зэрашIэщтыр?

Джэуап: Банк учреждениехэу санкциехэм къахиубытагъэхэм зэкIэми ятын системэхэм УФ-м Iоф щашIэщт. Приложениехэу «App Store» ыкIи «GoogIe Piay» зыфиIохэрэ ахъщэ тын системэхэм Iоф ашIэжьыщтэп. «Национальная система платежных карт» зыфиIоу тикъэралыгъо щаштагъэмкIэ ахъщэм епхыгъэ операциехэр агъэзекIощтых. ЗэкIэ картэхэм Урысыем Iоф щашIэщт. Арышъ, мы лъэныкъом­кIэ гумэкIыгъо щыIэп.

УпчIэ: Джащ фэдэу бэхэм къатыгъэ упчIэхэм ащыщ банкоматхэм ахъщэ къарахыным гумэкIыгъоу къы­хэкIыхэрэр?

Джэуап: банкоматхэм ахъщэ къащарахынымкIэ гумэкIыгъо щыIэп. Ау, ащ епхыгъэу уна­шъоу ашIыгъэм къызэрэдилъытэрэмкIэ, Iоныгъом и 9-м нэс доллар мини 10-м нахьыбэ къырахын фитхэп, ащ къехъурэр сомэкIэ къэлъытэжьыгъэу къырахын алъэкIыщт. Джащ фэдэу гъунапкъэ зыфашIыгъэ еврэр къырахын зэрамылъэкIыщтыр ары. Ар долларым иплъхьэмэ, ащ фэдэ амал уиIэщт.

УпчIэ: Тишъолъыр ифинанс шIэныгъэ къыфэдгъэзэжьымэ, сыдэущтэу пандемием иягъэ екIыгъа?

Джэуап: Пандемиер анахьэу зылъыIэсыгъэр цIыфхэм IофшIэн языгъэгъотыхэу ар къызэтезгъэ­уцон фае хъугъэхэм аIутыгъэхэр арых. Сыда пIомэ ахэм мэзэ лэжьапкIэр ямыIэу, зэрэпсэунхэ ахъщи аIэкIэмылъэу къэнэгъагъэх. Ар гумэкIыгъоу щы­тыгъ. Джащ фэдэу гъэпцIагъэкIэ мылъкур зэраIэкIахырэм епхыгъэ бзэджэшIагъэхэм а лъэхъа­ным лъэшэу ахэхъуагъ. Ежь гъэпцIакIохэм ябайныгъэ хэхъо­ным фэшI схемэ гъэнэфагъэхэр къаугупшысых. ГухэкI нахь мышIэми, зыныбжь хэкIотагъэ­хэр мыхэм нахь агъэделэх.

УпчIэ: ГъэпцIакIохэм аIэкIэмыфэнхэм пае сыда анахьэу цIыфхэм анаIэ зытырагъэтын фаер?

Джэуап: ГъэпцIакIохэм яна­хьыбэр психолог дэгъух ыкIи ашIэ нахь зытеIункIэщтхэ лъэныкъохэр. Зыщышъумыгъэгъуп­шэщтыр:

1. Шъуикартэ ипароль е икод банкым иIофышIэ егъашIи къыкIэупчIэщтэп.

2. Зы счетым ибгъэкIынышъ адрэм ахъщэ ибгъэхьанэу зы банк иIофышIэ къышъуиIощтэп.

3. Ащ фэдэ зыхъукIэ шъукъэ­мыщтэу зикартэ шъуиIэ банкым иколл-гупчэ зэу шъутеуи къэбарыр зэжъугъашIэ. Нахь дэ­гъур банкым укIоныр ары.

Операциеу къышъуаIохэрэр телефонкIэ шъумышIых.

Картэр жъугъэкIодыгъэмэ, банкым иIэ IэпыIэгъу гупчэм шъутеуи зэфяжъугъэшIыжь е занкIэу банкым шъукIу.

УпчIэ: ЦIыфхэм къатыгъэ упчIэхэм ащыщ сыдэущтэу тэрэзэу кредитыр зэфэпшIыжьы— щта?

Джэуап: Мы мэфэ гушIуа­гъом цIыфхэр ежэх ыкIи ар къызысыкIэ, зы чапыч къэмынэу кредитыр зэфашIыпагъэмэ кIэупчIэнхэ фае. Сыда пIомэ джа чапычхэм атехъозэ, «якредит тарихъ» зэщыкъуагъэ хъун ылъэкIыщт. Ащ пае ашIэн фаер: шIоигъоныгъэ зиIэр телефонкIэ банкым иколл-гупчэ теон, кIэ­упчIэщт икъоу ахъщэр ригъэ­хьажьыгъэмэ; банкым кIонышъ, кредитыр зэрэзэфишIыгъэмкIэ лъэIу тхылъ ытхыщт. Банк секторым зэрэщыгъэнэфагъэмкIэ, аужырэ тыным мэфэ 45-рэ тешIэмэ, счетыр зэфэшIыгъэ мэхъушъ, джа пIалъэм ыуж справкэр къыуатын алъэкIыщт.

Iэшъынэ Сусан.