СичIыпIэгъоу лъытэныгъэ зыфэсшIыхэрэр, сэ сцIэр Глухов Михаил Василий ыкъор. 1951-рэ илъэсым Мыекъуапэ сыкъыщыхъугъ, 1953-м сянэ-сятэхэр къалэу Калугэ кощыжьыгъэхэу, къызщысшIэжьырэм ащ сыщэпсэу. Илъэс 70-рэ сыныбжь. Ащ щыщэу 44-м тарихъымкIэ кIэлэегъаджэу Калугэ иеджапIэхэм ащыщ сыщылэжьагъ. Сятэу Глухов Василий Михаил ыкъом ишIэжьрэ цIыф шIагъоу, тарихълэжьэу ыкIи краеведэу Ацумыжъ Казбек ГъучIыпсэ ыкъом ныбджэгъуныгъэу дысиIэмрэ си Адыгее гупсэ ыкIи Кавказ сязыпхырэр.

Зэоуж я 40-рэ илъэсхэм сятэ Мые­къопэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым щыригъаджэхэзэ, партизан движениеу Адыгеим щызэхащэгъагъэм фэгъэхьыгъэу диссертацие ытхыгъагъ. Ежь партизанхэм ахэтыгъэти, мы темэр ыгукIэ пэблэгъагъ, ыгъэлъапIэщтыгъ.

Сятэ бэшIагъэ къызытхэмытыжьыр. Илъэс 23-рэ ныIэп сыныбжьыгъэр ар зычIэсэнэм. Джы сэ ащ ыныбжьыгъэм нахьи илъэси 7-кIэ сынахьыжъ. Сятэ лъэшэу шIу слъэгъущтыгъ, сызэцIыкIум къэбарэу къыIуатэхэрэм сядэIуныр сикIэ­сагъ. Зихэхъогъухэм зэкIэ дэгъоу ашъхьэ раубытэ. Илъэсыбэ тешIагъэми, бэ къэсшIэжьырэр.

Хэгъэгу зэошхор къызежьэм сятэ Ростовскэ университетыр дэгъу дэдэкIэ къыухыгъэу тарихъымкIэ кабинетым изаведующэу Iоф ышIэщтыгъ, ащ дакIоу аспирантурэми чIэсыгъ. ИцIыкIугъом къыщыублагъэу ынэхэм дэеу алъэгъути, дзэм къулыкъу щихьынэу ащэгъагъэп. 1941-рэ илъэсым ибжыхьэ нэмыцхэм Ростов-на-Дону къадзыхьэгъагъ. Сятэ Дзэ Плъыжьым дежьи Темыр Кавказым нэс дэкIуагъ. 1941-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ Темыр Осетинскэ автоном респуб­ликэм и Ардонскэ район ит селоу Кадгарон дэт еджапIэм тарихъымкIэ, урысыбзэмкIэ ыкIи нэмыцыбзэмкIэ щыригъэ­джэнхэу агъэкIогъагъ. Губзыгъэу щытыти илъэс еджэгъум ыкIэм нэс осетиныбзэкIэ урокым щыгущыIэн ылъэкIынэу зэригъэшIэгъагъ. Фронтыр Темыр Кавказым благъэу къекIолIэгъагъ. Сятэу 1939-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу коммунистхэм ясатыр хэтыр, Ардонскэ истребительнэ батальоным и Кадгаронскэ ротэ хэхьагъ. Игъу­сэхэм афэдэу ащ зэоным зыфигъэхьазырыгъ. КIочIэшхо зиIэ цIыфышхоу ар щытыгъ, нэгъунджэхэр кIэлъ зэпытхэ нахь мышIэми, мыдэеу щэрыощтыгъ.

Темыр Осетием – Аланием икъэралыгъо хъарзынэщ 2015-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 31-м партизан отряди 9-мэ ахэтыгъэхэм яспискэ къыхиутыгъагъ. Ардон иотрядэу нэбгырэ 55-рэ хъущтыгъэм я 16-у Глухов Василий Михаил ыкъор щыт, иныбджэгъоу, дэзэуагъэу Бекузаров Гаппо Казгерий ыкъор я 7-рэу тхыгъэ.

Заом ыуж ахэр къэзэрэгъотыжьыгъэ­хэу зэфатхэщтыгъэх, ТекIоныгъэм и МафэкIэ зэфэгушIощтыгъэх. Сятэ ыныбжь илъэс 60 зэхъум Гаппо шIухьафтын къы­фигъэхьыгъагъ. Санэ зэрешъохэрэ бжъэм «Башил, Кавказ щыпсэухэрэм афэдэу уигъашIэ кIыхьэнэу, Сыбыр исхэм афэдэу псауныгъэ пытэ уиIэнэу сыпфэлъаIо. Уиныбджэгъоу Гаппо. 1971-рэ илъэс, тыгъэгъэзэ маз» тетхэгъагъ. Ащ ыуж илъэсищ нахь темышIагъэу сятэ дунаим ехыжьыгъ, ау ащ пае къэмынэу Осетием къикIырэ письмэхэр ТекIоныгъэм и Мафэ сянэу Валентинэ илъэсыбэрэ къыфэкIуагъэх. Джаущтэу зэдэзэуа­гъэхэм ныбджэгъуныгъэр агъэлъэпIэн алъэкIыщтыгъ.

1942-рэ илъэсым ичъэпыогъу мазэ Ардонрэ Кадгаронрэ пыим ештэх. зыухъумэжьынымкIэ Орджоникидзевскэ комитетым иунашъокIэ партизан отрядхэр Дзэ-Грузинскэ гъогум техьажьынхэ амал яIэным пае, Куртатинскэ къушъхьэ тIуакIэм дагъэхьагъэх. Мэзым гъомылапхъэхэр, Iашэхэр ыкIи шыхэм арагъэ­шхыщтыр ахэгъэбылъхьэгъагъ. Ахэр щымыIэхэу кIымафэм пыим упэуцужьын плъэкIыщтгъагъэп. Темыр Осетием ипартизанхэр тылым щыIэхэу мэзитIурэ пыим пэуцужьыгъэх. Ащ фэдэу зы зао сятэ бэрэ игугъу къышIыжьыгъ.

Партизанхэм пыим икарательнэ отряд къушъхьэ тIуакIэм даубытагъэу атакэкIэ еощтыгъэх. Пыир ычIэгъкIэ щыIэу, партизанхэр ышъхьагъ тетхэу къеохыхэзэ къяощтыгъэх. Нэмыцхэм минометхэр аIыгъыгъэх. Сятэ къызэриIотэжьыщтыгъэм­кIэ, къушъхьэхэм уахэтымэ ар Iэшэ щынагъоу щытыгъ. Мыжъошхоу зызкъуи­гъэбылъхьагъэм дэжькIэ минэр къыщыуагъ. Сятэ ащ ыгъэмэхыгъ, зыпари зэхимыхыжьэуи уахътэ горэм хэтыгъ. Ащ къыщегъэжьагъэу щэIэфэкIэ ыIэхэр сысыгъэх.

Зэгорэм нэмыц эсэсовцэу ыкIи румын зэолIыхэу гъэрэу аштагъэхэр тылым ащэнхэу унашъо къафашIыгъ. Гъогур къушъхьэ чIыпIэ къинхэм апхырыкIы­щтыгъ. Партизанхэм нэмыцхэр чIыпIэу къараIуагъэм нагъэсышъугъэхэп, румынхэм ахэр тIокIэ куум дадзагъэх. Джары нэмыцхэм «якъотэгъухэр» къызэрадэзекIощтыгъэхэр.

Мызэу, мытIоу красноармейцэхэм зэуапIэр зэпачынымкIэ партизанхэр адеIагъэх. ТидзэкIолIхэм загъэфэбэным, загъэпсэфынышъ апэ рагъэхъуным пае партизанхэм Унальскэ къушъхьэтх гъогум базэ щыряIагъ. Ащ икомендантыгъэх зэныбджэгъухэу Василий Глуховымрэ Гаппо Бекузаровымрэ.

1942-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ икъихьэгъухэм адэжь базэм гвардейцэхэр къыщыуцугъэх. Ахэм ышъхьац къэрабэ хъугъэу урыс лIыжъ ягъусагъ. Лъытэныгъэшхо фашIэу «Наш гвардии Илларион Седых!» аIозэ ащ еджэщтыгъэх. Чэщым машIо ашIыгъэу кIэлъырысхэу къэбар гъэшIэгъон къафиIотагъ. ЛIыжъыр къо­джэдэс, тидзэкIолIэу къауцухьагъэхэм адеIэзэ орыжъым къызэпырищыхи зэуа­пIэм къыIуищыгъэх. Нэужым ежь къа­дзыхьэгъэ чIыпIэм ыгъэзэжьынэу фэмыеу гвардейцэхэм къахигъэнэнэу полкым ипащэ елъэIугъ. Ащ тетэу ар гвардии Седых хъугъэ.

ЗэIукIэгъур ащ щаухыгъэп. Хэгъэгу зэошхом текIоныгъэр къызщыдахыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэм ипэгъокIэу Краснодар краим игъэзетхэм ащыщ иредакцие «Ночь на Унальском перевале» ышъхьэу статья сятэ ыгъэхьыгъ. Ар къызыхаутым ыуж охътабэ темышIагъэу Кагузаров Гаппо Казгериевичымрэ Седых Илларион ыкъоу Иванрэ яписьмэхэр къэкIуагъэх. Иван ятэу зыдэщыIэр амышIэу кIодыгъэм икъэбар зэралъигъэ­Iэсыгъэм пае Василий Михаил ыкъом къызэрэфэразэр ащ къытхыгъ.

Седых Илларион гвардейцэмэ задежьэм ащ ыкъоу Иван зэуапIэм Iутыгъ. ТекIоныгъэр къыдахыгъэу ядэжь къызэкIожьым, ятэу къэзымыгъэзэжьыгъэм икъэбар гори зэригъэшIэн ылъэкIыжьыгъэп. Джы ащ лIыхъужъныгъэ зэрэзэрихьагъэр, и Родинэ къыухъумэзэ ыпсэ зэритыгъэр ышIагъ. Иван зыщыпсэурэ къалэу Кисловодскэ сятэ ригъэблагъэщтыгъ, зэфатхэщтыгъэх. 1978-рэ илъэсым сэ къызысэщэм сишъхьэгъусэу Наташэрэ сэрырэ хьэкIакIо Иван дэжь тыкIогъагъ. Ар цIыфышIугъ, ныбджэгъу дэгъугъ.

Сятэ къушъхьэчIэсхэм ясатыр зыхэтым ахэр яцIыкIугъом къыщыублагъэу зэсагъэхэ шэн-хабзэу зэрахьэхэрэр ымыукъон­хэм пылъыгъ. Кавказым нахьыжъхэр щагъэлъапIэх, шъхьэкIэфэныгъэ зэфашIызэ щызэдэгущыIэх, ашъхьэ щалъытэжьы. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэр, чIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэр отрядым хэтыгъэх. МашIоу ашIыгъэм укъекIолIагъэмэ, хьакIэм фэдэу шъхьэ­кIэфэныгъэ къыпфашIызэ урагъэблагъэщтыгъ, ятIонэрэ чэщым нэмыкI чIыпIэ щашIыгъэ машIом узыкIокIэ, агу къеощтыгъ. Ащ пае сятэ сыдигъокIи Кадгарон икIыгъэу игъусэхэм къахэкIыщтыгъэп. Осетиныбзэр зэришIэрэр лъэшэу къышъ­хьа­­пэщтыгъ.

Тыгъэгъэзэ мазэм икIэухым нэмыцхэр Темыр Осетием зырафыжьхэм партизанхэм къагъэзэжьи якъуаджэу ыкIи станицэу ахъункIагъэхэм къадэхьажьыгъэх. IофшIэнэу щыIэр бэдэдагъ. Сятэ къоджэдэсхэр лъытэныгъэшхо къыфашIэу къыпэгъокIыгъэх. Кадгарон дэт еджапIэм пащэ фашIыгъагъ.

Охътэ гумэкIыгъуагъ. Темыр Осетием, нэмыкIэу пыим къыдзыхьэгъагъэхэм афэдэу, нэмыцхэм агохьагъэу афэчырэхэр къикIыгъэх. Дзэ Плъыжьыр къызэкIом, мэзым ахэр хэхьажьыгъагъэх. Чэщрэ унагъохэм ащыщ екIухэти гъомылапхъэхэр къатырахыщтыгъ, хьалыгъухэр зыщыфагъажъэщтыгъ, былымхэр аукIыщтыгъэх. ЕтIанэ бысымхэр зэкIоцIыпхагъэхэу къагъанэти, нэф къэмышъызэ загъэбылъыжьыщтыгъ.

Ахэр къэуубытынхэр IэшIэхыгъэп. Зы хъугъэ-шIагъэ ишIуагъэ къэкIогъагъ. Сятэ ригъэджэрэ пшъэшъэжъыехэм ащыщ чэщ горэм гуIэзэ къэчъагъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, унэм лъэгъун иIэу къызекIым, Iашэ аIыгъэу хъулъфыгъитIу ихьагъэу ылъэгъугъ. Тятэ Iофыр зытетыр къыгурыIуагъ. Ротэм хэтхэр елбэтэу къыугъо­игъэх. Ахэм унэр къаухъурэи ошIэ-дэмышIэу ахэлъэдагъэх. Зызэхэбанэхэм бзэджашIэхэм ащыщхэр хэкIодагъэх. Гъэрэу къаубытыгъэм къызэриIуагъэмкIэ, бандэу зыхэтхэр къушъхьэ гъочIэгъым чIэс. Ротэм пыим итIысыпIэ къыухъу­рэихьагъ. Зао хэмытэу зыкъатынэу сятэ яджагъ, ау адрэхэм къычIэукIыхэу рагъэ­жьагъ. Игъусэхэр хигъэкIодэнхэу фэ­ягъэп. Танкым зэрэпэшIуекIохэрэ гранатэр гъочIэгъым чIидзагъ. Ащ ыуж къоджэ­дэсхэр зыпарэми ыхъункIэжьыгъэхэп.

Хэгъэгум кIэлэегъаджэхэр, анахьэу апшъэрэ еджапIэхэм ащезгъэджэщтхэр, ищыкIэгъагъэх. Джа 1944-рэ илъэс дэдэм РСФСР-м просвещениемкIэ инарком иунашъокIэ сятэ Мыекъопэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым тарихъымкIэ икафедрэ ипэщэнэу ыкIи щыригъэджэнхэу агъэкIогъагъ. Ары зыщитхыгъэр диссертациеу «Адыгея в годы Великой Отечественной войны» зыфиIорэр. Ацумыжъ Казбек ГъучIыпсэ ыкъом ишIушIагъэкIэ 2007-рэ илъэсым ар тхылъэу къыдэкIыгъ.

Си Родинэу сыкъызщыхъугъэу, сятэ зыщызэогъэ си Адыгей, зэкIэ Кавказ чIыгум мамырныгъэрэ насыпрэ арылъын­хэу сафэлъаIо.

М. В. Глухов. Тарихълэжь, кIэлэегъэджэ IофшIэным иветеран.