Адыгеим щыпсэурэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яныдэлъфыбзэхэр непэ республикэм иеджэ­пIи 138-мэ ащызэрагъашIэ. ШIокI имыIэу егъэджэн планым хэтхэу зэрагъашIэх, уры­сы­бзэм ыкIи урыс литературэм афэдэу, адыга­бзэмрэ адыгэ литературэмрэ акIу.

Непэ ныдэлъфыбзэу адыга­бзэмрэ адыгэ литературэмрэ кIэлэеджэкIо 17667-мэ зэра­гъашIэ. БлэкIыгъэ илъэс еджэгъум елъытыгъэмэ, ар 1600-рэ фэдизкIэ нахьыб. Республикэм ит еджэпIэ 48-мэ адыгабзэр къэралыгъуабзэу зэрагъашIэ. Ащ къикIырэр нахь гъэпсынкIагъэу мыадыгэ кIэлэцIыкIухэм зэрарагъашIэрэр ары. Ащ фэдэу рагъаджэхэрэм япчъагъэ 14145-рэ мэхъу.

Непэ адыгэ кIэлэцIыкIухэм япроцент 95-мэ яныдэлъфыбзэ зэрагъашIэ. Ащ иурокхэм ахэт­хэу кIэлэеджакIохэм лъэпкъ культурэр, тарихъыр, лъэпкъ шэн-хабзэхэр зэрагъашIэх. Ахэм адакIоу республикэм щыпсэурэ нэмыкI лъэпкъхэм яшэн-хабзэ­хэми нэIуасэ защафашIы программэм къыдилъытэрэ кружокхэм ыкIи урок ужым зэхащэрэ Iофтхьабзэхэу «Сэ си Родинэ цIыкIу», «Адыгеим щы­псэурэ лъэпкъхэм якультур», «Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм яшэн-хабзэхэр», «Си Адыгей», «Адыгэ хабзэ», «Адыгэ IорIуатэр» зыфиIохэрэм ыкIи нэмыкIхэм.

Республикэм кIэлэцIыкIу IыгъыпIи 143-рэ ит. ЗэкIэмкIи ахэм сабый 23424-рэ ащаIыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ 52-мэ ягруппи 193-мэ адыгабзэр ащызэрагъашIэ.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащэрэ сабыйхэм ащыщэу нэ­бгырэ 6862-мэ адыгабзэр арагъашIэ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ 15-мэ пилотнэ группэ 34-рэ яI. Проектым къызэрэдилъытэрэмкIэ, ахэм ащаIыгъ сабыйхэм адыгабзэр зэрарагъашIэрэм нэмыкIэу пIуныгъэ IофшIэнри урысыбзэм игъусэу адыгабзэкIэ ащызэхащэнэу щыт.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ­адыгабзэр зэращарагъашIэрэм нэмыкIэу кружок IофшIэным хэтэу, программэ гъэнэфа­гъэхэм атетэу адыгэ лъэпкъым итарихъ, ишэн-хабзэхэм зэ­рарагъашIэрэм дакIоу нэмыкI цIыф лъэпкъхэу республикэм щыпсэухэрэм яшэн-хабзэхэми нэIуасэ афашIых. А IофшIэным фэIорышIэх программэхэу «Сыбзэ — сидунай», «Дышъэпс», «Нэбзый», «Щыгъыжъый», «Жъо­гъобын», «Нарт» зыфи­Iохэрэр.

— Ныдэлъфыбзэхэр къызэте­гъэнэжьыгъэнхэмкIэ федеральнэ Фондым зэнэкъокъоу зэхищагъэм 2021-рэ илъэсым имэлылъфэгъу ыкIи ижъоныгъокIэ мазэхэм АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэрэ шIэныгъэхэм яхэгъэхъон пылъ республикэ институтымрэ хэлэжьагъэх ыкIи сомэ миллиони 8 шIухьафтынэу къаратыгъ, — къеIуатэ министерствэм иIофышIэу Мамый Мариет. — Ащ ишIуагъэкIэ адыгабзэмкIэ егъэджэн-методическэ комплексэу апэрэ классхэм къа­щегъэжьагъэу я 9-м нэсэу агъэхьазырырэм автор купхэр адэлэжьэнхэ алъэкIыгъ. Хьазыр хъугъэ материалхэм чIыпIэ экспертизэр акIугъ, джы мы мазэм ахэр Урысыем просвещениемкIэ и Министерствэ егъэджэнымкIэ тхылъхэу фе­деральнэ спискэм хэтхэм ахагъэхьанхэу фагъэхьыгъэх.

2021-рэ илъэсым апэрэу федеральнэ спискэм хэхьагъ я 10 — 11-рэ классхэм апае Бырсыр Батырбый, КIэсэбэжъ Нэфсэт ыкIи Шумэн Заремэ зэдатхыгъэ тхылъыр.

НыбжьыкIэхэм яныдэлъфыбзэ шIу алъэгъуным, ар зэрагъашIэ ашIоигъо хъуным фэлажьэх илъэс къэс республикэм щызэхащэхэрэ Iофтхьа­бзэхэр. Ахэм ащыщых творческэ зэIукIэгъухэр, шъхьэихыгъэ урокхэр, Iэнэ хъураехэр, ыкIи лекциехэр, сочинениехэм ятхын ыкIи нэмыкIхэр.

Ахэм адакIоу мы аужырэ илъэсхэм адыгабзэм имэхьанэ къэIэтыгъэнымкIэ Адыгэ Рес­публикэм Iофыгъуабэхэр щы­зэшIуахых. Мэхьанэшхо зиIэ Iофхэм ащыщых адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэ язэгъэшIэнкIэ Мыекъуапэ пилотнэ еджапIэхэу 2019 — 2020-рэ илъэс еджэгъум къыщегъэжьагъэу щылажьэхэрэр. Ахэм апэрэ классхэм егъэджэн предметхэу «Адыгэ ныдэлъфыбзэр», «Адыгэ литературэр» ащызэрагъашIэ, адыгэ лъэпкъым ыбзэ, икультурэ, ишэн-зэхэтыкIэ ха­бзэхэм нэIуасэ ащыфэхъух, урокхэм анэмыкIэуи кружокхэми Iоф ашIэ, адыгэ къашъохэр, орэдхэр арагъэшIэнхэмкIэ амалышIухэр яIэхэ хъугъэ

Адыгэ республикэ гимназием икIэлэегъаджэу СтIашъу Зурет къызэриIорэмкIэ, пилотнэ классхэр щыIэхэ зэрэхъугъэм мэхьанэшхо иI.

— ЯтIонэрэ илъэсэу пилотнэ классым Iоф щысэшIэ. Ащ фэдэ классхэр тиеджапIэкIэ иIэ зэрэхъугъэм ишIуагъэкIэ адыга­бзэр зэрэзэдгъашIэрэ уахътэм зы урок къыхэхъуагъ. Джы адыгэбзэ литературэмкIэ зы урок ыкIи ныдэлъфыбзэмкIэ урокитIу тиIэ хъугъэ. Зы сыхьа­тэу къыхахъорэм кIэлэегъа­джэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи мэхьанэ иI.

Пилотнэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэри 2020 — 2021-рэ илъэс еджэгъум щегъэжьагъэу рес­публикэм ичIыпIэ зэфэшъхьаф­хэм ащэлажьэх. Ахэм япчъагъэ тIэкIу-тIэкIоу хэхъо. Къалэу Мыекъуапэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэу «Жъогъобын», «Насып», «Нэбзый» зыфиIохэрэм ащ фэдэ пилотнэ группэхэр яIэх.

2020-рэ илъэсым егъэджэн предметхэу «Адыгабзэмрэ» «Адыгэ литературэмрэ» ате­гъэ­псыхьэгъэ программэхэр федеральнэ реестрэм хэхьэ­гъагъэх. Джы а программэхэмкIэ учебникхэр, тхэн IофшIэнхэмкIэ тетрадхэр, методическэ IэпыIэгъухэр агъэхьазырыгъэх федеральнэ реестрэм хагъэ­хьанхэу. ГъэрекIорэ мыгъэрэ IофшIэкIо купхэр адыгабзэмкIэ егъэ­джэн-методикэ комплексхэм ягъэхьазырын яшъыпкъэу дэлэжьагъэх Апыщ Фатимэ, КIэсэбэжъ Нэф­сэт, Мэрэтыкъо Тэмарэ, Анцокъо Сурэт, Мамый Мариет, Блыпэшъэо Мирэ, Темзэкъо Маринэ ыкIи нэ­мыкIхэр.

АдыгабзэмкIэ егъэджэн-­методикэ комплексхэр чIыпIэ экс­пертизэ шIыгъэнхэмкIэ ­Адыгэ къэралыгъо университетым, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым, кIэлэ­егъаджэхэм яшIэныгъэхэм зыщахагъахъорэ институтым яIофышIэхэм, Адыгеим ыкIи Къэ­бэртэе-Бэлъкъарым я Адыгэ Хасэхэм ялIыкIохэм лъэшэу яшIуагъэ къагъэкIуагъ, рецензие­хэр къатхыгъэх. Джы лэжьэкIо купхэмрэ типографиеу «Качествэмрэ» зэгъусэхэу зэдэла­жьэх, федеральнэ экспертизэр тхылъхэм зэракIущтым фагъэ­хьазырых.

Адыгэ литературэмкIи егъэ­джэн-методикэ комплексхэр Iоф­шIэкIо купхэм агъэхьазырых. Ахэм ахэтых Темзэкъо Маринэ, Унэрэкъо Рае, Шъхьэлэхъо Дарико, ЖакIэмыкъо Заримэ, Шэуджэн Тэмарэ, Мамый Мариет, Дэрбэ Тимур, Гъыщ Нахьмэт ыкIи нэмыкIхэр.

— Непэрэ уахътэм диштэу адыгабзэр онлайн шIыкIэм тетэу лэжьэными фэхьазыр, —еIо гуманитар шIэныгъэхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым бзэшIэныгъэмкIэ иотдел ипащэу Анцокъо Сурэт. — Адыга­бзэмкIэ ыкIи адыгэ литерату­рэмкIэ егъэджэн-методикэ комп­лексхэм электроннэ пылъхьэхэри ягъусэх. Непэ кIэлэ­еджакIохэм нахь зыфэщэгъэхэ телефон­хэмкIэ тхылъхэм Iоф адашIэн, тест гъэцэкIэнхэри ашIынхэ алъэ­кIыщт.

Ащ нэмыкIэу Тхьаркъохъо Юныс томитIу хъурэ и «Урыс-­адыгэ гущыIалъэу» 1991-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм мобильнэ пылъхьэ иIэ хъугъэ. Ари адыгабзэр зэзыгъашIэхэрэм- кIэ IэпыIэгъушIу.

2021-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу электроннэ сервисэу «LearningApps» зыфиIорэм Ан­цокъо Сурэт итхылъэу «Адыгэ мэкъэпчъ чэф» зыфиIорэм Iоф щешIэ. АдыгабзэкIэ къеджакIэ зэзыгъашIэ зышIоигъохэр ащ еплъыхэмэ, едэIухэзэ, буквэхэм, гущыIэхэм, гущыIэжъхэм, усэхэм къяджэшъухэу, тэрэзэу къаIошъухэу зэрагъэшIэн алъэ­кIы. Непэ бэмэ ар яIэпыIэгъу.

Илъэс къэс зэхащэрэ Дунэе научнэ-методическэ кон­ференциеу «Глобализацием илъэхъан лъэпкъыбзэм иухъу­мэнрэ изыкъегъэIэтынрэ: непэрэ методхэр ыкIи технологиякIэхэр» зыфиIорэр гуманитар ушэтынхэм апылъ институтым щыкIонэу агъэхьазыры гъэтхапэм и 16 — 17-м. Ар онлайн шIыкIэм тетэу кIощт. Тыркуем, Германием, США-м, Абхъазым, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Дагъыстан, Осетием, Адыгеим ащыпсэурэ шIэныгъэлэжьхэр конференцием къыхэлэжьэщтых. Лъэпкъыбзэхэм язэгъэшIэнкIэ екIолIэ­кIэ-шIыкIэ гъэшIэгъонхэм ягугъу конференцием къащашIы. Ахэр адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ зэрагъэфедэшъущтхэм шIэныгъэлэжьхэр егупшысэх, проектыкIэхэр ахэм къапкъырэкIых.

КъызэрэтIуагъэу, адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ Адыгэ Респуб­ликэм Iофыгъуабэ щызэшIуахы. Гъэ къэс адыгабзэкIэ сочинение­хэр атхынымкIэ, усэхэр зэ­халъ­хьанхэмкIэ зэнэкъокъухэр зэхащэх, еджапIэхэм яамалхэр зэрагъашIэх, проект гъэшIэгъон­хэм ахэлажьэх.

Сихъу Гощнагъу.