И IэщIагъэр гурэ псэкIэ фIыуэ илъагъуу илъэс 40-м нэблэгъауэ егъэджэныгъэ-­гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытщ Бахъсэн къалэ дэт курыт школ №I-м и егъэджакIуэ пашэ Шорэ (Быф) Лизэ Хьэбас и пхъур.

«Зы илъэскIэ япэ уплъэмэ, жылэ хэсэ. ИлъэсипщIкIэ япэ уплъэмэ, жыг хэсэ. ИлъэсищэкIэ япэ уплъэмэ, цIыху гъасэ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. А псалъэ Iущхэр и гъуэгугъэлъагъуэу мэпсэу Лизэ. Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ иригъэджу, абы къыдэкIуэу и псэ хуабагъэмкIэ еджакIуэхэм ядэ­гуашэу, я адэжь щIыналъэр, лъэпкъ хабзэр фIыуэ ялъагъуу щIэблэр къэгъэтэджыным хуэлажьэу дунейм тетщ ар.

— Иджырей зэманым ныбжьыщIэхэр егъэджэным, гъэсэным куэд пыщIащ. ФГОС-м къигъэув къалэнхэр мащIэкъым. Апхуэдэхэм ящыщщ еджакIуэм и гупсысэхэр къиIуатэу, и Iуэху еплъыкIэр утыку ирихьэфу хъу­нымкIэ щыIэ Iэмалхэр къэгъэсэбэпыныр, — зыпэрыт лэ­жьыгъэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм топсэлъыхь Лизэ — «Зыгуэр жызыIэм, зыгуэри ещIэ», — жыхуиIэращи, псалъэм псалъэр къешэ, зэхэша хъуа псалъэм гупсысэ иIэ мэхъу, гупсысэр зыбгъэдэплъхьам и зэхэщIыкIым нэмыщI и бзэми зеужь. Адыгэбзэм и псалъэхэр куэдым гугъу ящыхъуми, еджакIуэ цIыкIухэм я анэбзэр ящIапхъэщ, зэгупсыс, ялъэгъуа, жаIэну зыхуей псори къыщаIуатэкIэ, адыгэбзэр макъыбэу щызэрагъэлъэлъкIэ, уримыгуфIэн пху­зэфIэкIыркъым.

Апхуэдэ еплъыкIэ зиIэ егъэ­джакIуэм лъэкI къигъанэркъым анэдэлъхубзэр ди щIэблэм яIурылъу къэтэджынымкIэ, а Iуэхуми гулъытэ щхьэхуэ хуищIу мэлажьэ.

Лизэ Ислъэмей къуажэм къыщалъхуащ. Ар къыщыхъуар егъэджакIуэ унагъуэщ: и адэри, и анэри, и адэ къуэшитIри, и шыпхъуитIри егъэджэныгъэ-­гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытащ. Педучилищэр, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и къудамэр ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ абы. Пасэу лэжьэн щIэзыдза егъэджакIуэр зэи хущIе­гъуэжакъым къыхиха гъуэгум. И IэщIагъэм и щэхухэм фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ Лизэ и гъэсэнхэри дапщэщи щыпэрытщ школ, къалэ, республикэ, къэрал мыхьэнэ зиIэ зэпеуэхэм. Апхуэ­дэу, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм лъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэм ящыщу «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм хыхьэ «Иджырей урок», «КлассщIыб лэжьыгъэ», «Мастер-класс» унэтIыныгъэхэм увыпIэфIхэр къыщихьащ. КъинэмыщIауэ, абы и гъэсэнхэр пашэ щыхъуащ «Сигма», «Къалэмыр япэу къызощтэ» зэпеуэхэм. КъардэнгъущI Зырамыку и щIыхькIэ къызэрагъэпэщауэ щыта этнографие конференцым, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Зумакуловэ Танзиля, ПащIэ Бэчмыр­зэ сымэ къыщалъхуа махуэхэм ирихьэлIэу сочиненэхэр щатхами, Шорэм иригъаджэ ныб­жьыщIэхэм щIэныгъэ куу къагъэлъэгъуащ икIи а зэпеуэхэм я щIыхь тхылъхэр къратащ.

Лизэ хэтащ «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» респуб­ликэпсо зэпеуэми, апхуэдэу «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ ди къэралым щекIуэкIа апхуэдэ зэгъэзэхуэ­хэми. Ди гуапэ зэрыхъущи, абыхэм пашэ щыхъуахэм яхэхуащ егъэджакIуэ Iэзэр икIи зэпеуэхэм, егъэджэныгъэмкIэ къэрал министерствэм я щIыхь тхылъхэри саугъэтхэри къыхуа­гъэфэщащ. Шорэм къыфIащащ «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэ­жьакIуэ» цIэ лъапIэри. Зи лэ­жьыгъэм хуэIэижь егъэджакIуэ пэрытыр илъэс зыбжанэ хъуауэ ядолажьэ Лъэпкъыбзэхэм зе­гъэужьынымкIэ къэралпсо институтым. Абы щызэфIигъэкI Iуэху щхьэпэхэм къапэкIуэу щIыхь тхылъхэр мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ.

Шорэм и зэфIэкI ирехьэлIэ адыгэбзэр 9-нэ классхэм зэраджыну тхылъымрэ методикэ пособиемрэ зэхэлъхьэнми, а лэжьыгъэр зыгъэзащIэ гупым хэту.

— Си гъащIэр зытеухуауэ щытыр щIэблэм гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ ябгъэ­дэлъхьэнращи, слъэкI къэзгъэ­нэнукъым абыкIэ, — жеIэ Лизэ. — Анэдэлъхубзэр, лъэпкъ ха­бзэр ныбжьыщIэхэм фIыуэ ялъагъуным псоми ди къарур хузэщIэдгъэуIуэн хуейщ. А лъа­пIэныгъэхэр зыгъэнэхъапэ щIэблэ адыгэхэм къытщIэхъуэ­мэ, итIанэ жытIэ хъунущ къэ­кIуэну дахэ диIэу, лъэпкъпсо насып къыдэуэлIауэ.

ЕгъэджакIуэ Iэзэм, щIэблэм я гъэсакIуэ IэкIуэлъакIуэм до­хъуэхъу и мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ къехъулIэу, лэжьыгъэм хуиIэ гукъыдэжым дэрэжэгъуэ къриту, узыншэу Тхьэм куэдрэ игъэпсэу, игъэлажьэ.

КЪАРДЭН Маритэ.