Германием итхылъ тедзэпIэ инхэм ащыщэу «Вальтер де Гройтер» зыфиIорэм нахьыбэу къыдигъэкIырэр академическэ литературэ хэхыгъэр ары. Тызхэт илъэсым къыщегъэжьагъэу ащ тхылъ зэкIэлъыкIохэу «Европа и Черкесия: 1760 – 1870» зыфиIорэм икъытедзэн ригъэжьэщт. Ар том 30 мэхъу, апэрэ тхылъыр бжыхьапэм нэс къыхаутыщт.

Зыми джырэ нэс ымыгъэфедэгъэ къэбар гъэшIэгъонэу ахэм къадэхьащтхэр зэкIэ тя­тэжъ пIашъэхэр зыщыпсэущтыгъэ Черкесием фэгъэхьыгъэх. Тхылъ сериер хэутыным фэзыгъэхьазырыгъэр Кембридж университетым идокторантэу Къумыкъу Азэмат. Ащ къызэриIорэмкIэ, тхылъхэм къадэхьащт хъугъэ-шIагъэхэм, Iотэжьхэм, гукъэкIыжьхэм илъэс 200-м ехъукIэ узэкIэ­Iэ­бэжьмэ черкесхэм ящыIэкIэ- псэукIэ зыфэдагъэр пцIы хэмылъэу нэгум къыкIагъэуцо. Къэбар зэфэшъхьафхэр Германием, Великобританием, Италием, Австрием, Тыркуем, Иран, Голландием, США-м, Украинэм ыкIи Грузием яхъарзынэщхэм къахахыгъэ документхэм къаIотагъэх. Ахэр джырэ нэс амыгъэ­федагъэхэу щылъыгъэх.

Осэшхо зыфэпшIынэу щытхэм ахэхьэх хыIушъом щыпсэущтыгъэ черкесхэм сатыушIынымкIэ закъыфэзыгъазэ зышIоигъогъэ коммерсантэу Рафаэль де Скасси ыкIи дипломатэу Тэбу де Мариньи ямемуархэмрэ коррес­понденциехэмрэ. Занэкъо пщы­хэм ащыщэу Сэфэрбый, Iимамэу Мансур Кавказ заор кIозэ адашIыгъэгъэ зэдэгущыIэгъухэу къагъотыгъэхэм яджагъэр мэкIэ дэд. Британскэ дипломатэу, тхакIоу Дэвид Уркварт иунэе архив хэлъ тхыгъэхэр, черкесыпщымэ яписьмэхэр, Черкесиер ыкIи Кавказыр зэрэщытэу зышIогъэшIэгъоныгъэ къэралыгъошхохэм ядипломатическэ корреспонденциехэр къагъотыгъэх, нэмыкI тхылъ гъэшIэгъонхэм ашъхьэ къырахыгъ.

Том 30-м ихэутын илъэси 10 — 12 фэдиз ыхьыщт. Ащ дэлэжьэрэ шIэныгъэлэжьхэр Кембриджскэ ыкIи Оксфорд университетхэм яIофышIэх, шIэныгъэ зэфэшъхьафхэмкIэ докторых. Аужырэ илъэсхэм тарихълэжьэу, лингвистэу, этнографэу, Iэпэрытхыхэм Iоф адэзышIэрэ специалистэу нэбгырэ 17-мэ къагъотыгъэ тхыгъэжъхэу хъарзынэщхэм ачIэлъхэм Европэм иисториографие яфэшъошэ чIыпIэ щаубытыщт.

Тхылъхэм къадэхьащт материалхэр гъотыгъуаеу зэрэщытыгъэхэр ыкIи джы ахэм лъэшэу яшIуагъэ къызэрэкIощтыр ха­гъэунэфыкIыгъ тарихълэжьэу Георгий Мамулия ыкIи тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Нэшъу­лъэщэ Наимэ.

Г. Мамулия Францием общественнэ ыкIи лъыхъон-ушэтын Iофыгъохэр зыщашIырэ апшъэрэ еджапIэу итым итарихълэжь. IофшIэгъэшхоу къыдэкIыщтым къыдэхьащт тхыгъэхэр зыщылъхэр илъэс 200-м ехъужьыгъэми, еджэхэрэмкIэ ахэр шIэныгъакIэ зэрэхъущтхэр ащ къыхигъэщыгъ.

Тхыгъэм къыдэхьащт хъугъэ- шIагъэхэм зы лIэшIэгъум ехъурэ уахътэм къэхъугъэхэр ары къы­зэлъаубытырэр. А зэманыр ары IэкIыб къэралыгъохэми Черкесиер нахь зэлъашIэу зыхъугъагъэр ыкIи черкесхэм яIофыгъо­хэм нахьыбэрэ атегущыIэхэу зырагъэжьэгъагъэр.

Тхылъхэм ягъэхьазырын пылъхэм къызэраIуагъэмкIэ, ахэм пшъэрылъэу зыфашIыжьыгъа­гъэр агъэцэкIагъэу алъытэ. Хэгъэгу зэфэшъхьафхэм къащаухъумэгъэ документхэу я 18 — 19-рэ лIэшIэгъухэм черкесхэр зэрэпсэущтыгъэхэр къэзыушыхьатыхэрэр зэрагъэзэфагъэхэу, научнэ лъап­сэу яIэм комментариехэр ягъусэхэу тхылъхэр къыхаутыщтых.

Черкесием щыпсэухэрэм ядунэететыкIэ зыфэдагъэр лъэп­къым щыщхэм игъэкIотыгъэу ыкIи шъыпкъагъэ хэлъэу атхынэу хъугъагъэп. КъэкIуагъэхэм, щызэуагъэхэм, зекIохэм атхыгъагъэхэм ащыщхэр ары Урысыем ихъарзынэщхэм ачIэлъхэр. Кавказ заор зыщыкIогъэ лъэхъа­ным изакъоу пштагъэми, дзэпащэхэм, чиновникхэм, дипломатхэм пачъыхьэм ыгу рихьын къэбарэу фатхыщтыгъэхэр ары нахьыбэу узыIукIэхэрэр. Арышъ, мы лъэхъаным къэралыгъо пчъа­гъэмэ яхъарзынэщхэм ачIэлъыгъэ тхылъхэм ашъхьэ къызэрэрахыгъэр Урысыем ишIэныгъэлэжьхэмрэ адыгэхэмрэ язакъоп зищыкIагъэхэр, ахэр къохьэпIэ историографиеми хэхьащтых.

«Европэмрэ Черкесиемрэ» зыфиIорэ IофшIэгъошхом гуп­шысэу ригъэшIыгъэхэр Нэшъу­лъэщэ Наимэ къыриIотыкIыгъэх: «Хъарзынэщхэм ачIэлъ тхы­гъэжъхэм, джащ фэдэу хъу­гъэ-шIэгъакIэхэм афэгъэхьыгъэу ахэм къачIахьэхэрэми нэIуасэ зафэмышIэу наукэм хэхъоныгъэ фэпшIын плъэкIыщтэп. Черкесием итарихъ къытегущыIэрэ тхыгъэхэу 1970-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу къыхаутыгъэ­хэр нахь пасэу къэхъугъэгъэ хъугъэ-шIагъэхэм ахагъэкIуа­кIэхэу мымакIэу къызэрэхэкIырэм унаIэ темыдзэнэу щытэп.

«Къумыкъу Азэмат ипроект кавказоведениер нахь чIыпIэ лъагэ тегъэуцогъэнымкIэ IэубытыпIэшIу зэрэхъущтым си­цыхьэ телъ. Тарихълэжьхэм джырэ нэс зызыфамыгъэзэгъэгъэ документхэр къыIэ­тыгъэх. Бзэ зэфэ­шъхьафхэр ыгъэфедэхэзэ Iофышхо ышIагъ. Тарихъым зыцIэ къы­хэ­нэнэу зытефэрэ цIыфхэм ащыщхэр къыхигъэщыжьыгъэх. Хъарзынэщхэм ачIэлъыгъэ документхэу тхылъхэм къадэ­хьащтхэр къызэхэзыфыхэрэми шIэныгъэ куурэ шъыпкъагъэрэ ахэлъынэу сэгугъэ», — къы­Iуагъ Наимэ.

Францием иархивхэм къахагъотэгъэ тхыгъэхэр ары апэрэ тхылъым къыдэхьащтхэр.

Шъаукъо Аслъангуащ.