Хабзэ зэрэхъугъэу, гъэтхапэм и 10-м хъарзынэщхэм я Мафэ хагъэунэфыкIы. Iофэу ашIэрэм мэхьэнэ ин иI, ахэр тарихъым иухъумакIох. Хъарзынэщхэм ачIэлъ документхэм осэшхо яI, къэралыгъоми, лъэпкъхэми гъогоу къакIугъэм уащагъэгъуазэ. ЛIэшIэгъубэ тешIагъэми, лIэуж пчъагъэ дунаим къытехъуагъэми, хъугъэ-шIэгъэ чыжьэхэр уапашъхьэ къырагъэуцох.

Тарихъыр къызэтегъэнэгъэнымкIэ, ныбжьыкIэхэм ар алъы­гъэIэсыгъэ хъунымкIэ хъарзынэщ­хэм IофшIэнышхо агъэцакIэ. Лъэныкъо пчъагъэхэмкIэ Iоф ашIэ, апэрэмкIэ документхэр гъэIорышIапIэхэм къаратыжьых, ахэр зэдадэх, егъашIэм чIэлъын­хэу агъэхьазырых. Ащ нэмыкIэу унэе фонд яIэу, республикэм ицIыф цIэрыIохэм ящыIэныгъэ гъогу епхыгъэ тхыгъэхэр, сурэт­хэр чIэлъых. ГущыIэм пае, апэрэ секретарэу Бэрзэдж Нухьэ, апэрэ президентэу Джарымэ Аслъан, УФ-м инароднэ сурэтышIэу Къат Теуцожь ыкIи нэмыкIыбэмэ афэгъэхьыгъэхэр унэе хъарзынэщым чIэлъых. Ахэм яюбилей къэсы зыхъукIэ тхыгъэхэр агъэхьазырых, къэгъэлъэгъонхэр ашIых.

АР-м и Лъэпкъ хъарзынэщ ипащэу БрантI Азэмат къызэриIуагъэмкIэ, Адыгеим ихъарзынэщ иIофышIэхэмкIэ апэрэ илъэсхэр, егъэжьэгъур къиныгъэ. Документхэр зыщаIыгъыщт унэ щыIагъэп, бюром Iоф щызышIэщтыгъэ нэбгырэ закъом хэку статистическэ бюроми пэщэныгъэ дызэрихьэщтыгъ. 1925-рэ илъэсыр ары унэ къафыхагъэкIи документхэр ахэм зэрагъэуIоу заублагъэр.

Граждан заомрэ Хэгъэгу зэошхомрэ ялъэхъан архив хэку фондым чIэнэгъэшхо зэришIыгъэр къэIогъэн фае. 1932 — 1942-рэ илъэсхэм документхэу аугъоигъэхэм ащыщыбэ, нэмыц-фашист техакIохэм тихэку заубытым, ашIокIодыгъагъ. Заом зэрэзэщигъэкъогъагъэм къыхэ­кIэу ахэр зыщаIыгъын чIыпIэ щыIагъэп. 1945-рэ илъэсым ыкIэхэм адэжь ары хэку хьыкумыр зычIэтыгъэ унэм ичIыунэ щыщ хъарзынэщым къызыфыхагъэкIыгъагъэр. Джащыгъум Адыгэ автоном хэкум итарихъ зыпкъ игъэуцожьыгъэнымкIэ Iофышхо ашIагъ. Хъарзынэщхэм ащылажьэщтыгъэхэм къэнэжьыгъэ документ зэе-тIуаехэм яугъоижьынкIэ, ахэр цIыфхэм къафэухъумэгъэнхэмкIэ апшъэ бэ ифагъэр.

— Хъарзынэщым чIэлъхэр къызэрэтыухъумэщтхэм тынаIэ тет. ЛIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ аIыгъыгъэ документхэр непэ къэтштэжьын амал тиI. Тарихъыр зэзыгъа­шIэ зышIоигъоу, джащ фэдэу документ горэм фэе цIыфхэр къытэуалIэх. Ахэм ящыкIагъэр ятэ­гъэгъоты, справкэ­хэр зыщяттыщт, зы­ще­джэнхэ алъэкIыщт кабинет шъхьафхэр учреждениякIэм тыкъызыкIожьыгъэм къыще­гъэжьагъэу тиIэхэ хъугъэ, —еIо БрантI Азэмат. 2020-рэ илъэсым къати 7-у зэтет учреждениякIэу афашIыгъэм кощыжьыгъэх. АпэритIум Iоф щызышIэхэрэр чIэсых, конференц ыкIи зыщеджэхэрэ зал, справкэхэр зыщаратыхэрэр хэтых. Адрэхэм документхэр ачIэлъых. Мыщ къырахьылIэхэ­рэм зэрифэшъуашэу Iоф адашIэ. Дезинфекцие зыщашIырэ кабинетым тхьапэхэр чIахьэх, ащ зычIэлъыхэкIэ, гъунэгъу кабинетым полкэхэм атыралъхьэх, агъэгъушъых, язытет дэймэ тхьэпэ зырызэу агъэкIэжьых.

Лъэпкъ хъарзынэщым джырэкIэ фонд 1663-рэ чIэлъ, осэ ин зиIэ документыбэ ахэм ахэт. Анахьыжъэу хъарзынэщым чIэ­лъыр 1869-рэ илъэсым аIыгъыгъэ документхэр ары. Ахэм ахэлъых альбом зэфэшъхьафхэр, методическэ тхылъхэр, 1917-рэ илъэсым Октябрьскэ революцием хэтыгъэхэм ягукъэкIыжьхэр. Хъарзынэщым чIэлъ материалхэмкIэ Мыекъуапэ фэгъэ­хьыгъэ тарихъыр зэрэщытэу уугъоин плъэкIыщт. Джащ фэдэу революцием ыпэкIэ яIэгъэ документхэри чIэлъых.

Анахь гъэшIэгъоныр метрическэ тхылъхэр арых. 1871-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1909-м нэс къалэм къыщыхъу­гъэхэр, къыщызэрэщагъэхэр ыкIи зидунай зыхъожьыгъэхэр мыщ дэтых.

— ТиIофшIэн хэдгъа­хъозэ ыпэкIэ тылъэкIуа­тэ. УчреждениякIэм тыкъызыкIожьыгъэм къыщегъэжьагъэу нахь зэтегъэпсыхьагъэ ты­хъугъ, аужырэ шапхъэ­хэм адиштэрэ технологиехэр тиIэх. Документ­хэр зэрэбгъэкIэжьыщт Iэмэ-псымэ къытфащэфыгъэу тиIагъ, ау ащ Iоф дэзышIэн щыIагъэп. ИкIыгъэ илъэсым ыкIэхэм адэжь тиIофышIэхэу Ерэджыбэкъо Юрэрэ КъумпIыл Наташэрэ Москва мы лъэныкъомкIэ еджэнхэу дгъэкIуагъэх. Джы тхьапэхэр зыщагъэкIэ­жьырэ мастерскоим Iоф ешIэ. Документэу къытIэкIахьэхэрэм язытет дэеу, зэхэтэкъоу къыхэкIы, ахэр бгъэкIэ­жьыныр IэшIэхэу щытэп, хэушъхьафыкIыгъэу Iоф адашIэ. Джащ фэдэу планетарнэ сканер тиI. МэкIэ макIэу электроннэ шIыкIэр къызыфэтэгъэфедэ. ЦIыфыр иунэ исэу ищыкIэгъэ документыр ти­Iэмэ къылъэгъун ылъэ­кIыщт. БэмышIэу хэушъхьафыкIыгъэ сайт къызэIутхыгъ, — еIо АР-м и Лъэпкъ хъарзынэщ ипащэ.

Хъарзынэщым къекIуалIэрэ пэпчъ шъэфыбэ къыфызэIухыгъэ мэхъу. Тхьапэхэр зэпыригъа­зэхэзэ, тиреспубликэ, тихэгъэгу тарихъ гъогоу къакIугъэр ащ ынэгу къыкIэуцо. Хъарзынэщхэм яIофшIэн осэнчъэу щыт, кIэзыгъэ ямыIэу документхэр къаухъумэх, ахэм къэбарэу арытхэр цIыфхэм алъагъэIэсых. Тари­хъыр къаухъумэ. ЛIэшIэгъу пчъагъэ текIыгъэми хъарзынэщым чIэлъхэр кIодыщтхэп.

Лъэпкъ хъарзынэщым иIофышIэхэм зэрафэразэр, яIоф­шIэн зэрифэшъуашэу зэрагъэцакIэрэр БрантI Азэмат кIэухым къыIуагъ ыкIи мэфэкIымкIэ къафэгушIуагъ.

ДЕЛЭКЪО Анет.