Тэхъутэмыкъуае къыщыхъугъэ Едыдж Чэхъу щыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ. Къуа­джэу Тэхъутэмыкъуае щыпсэущтыгъэ мэкъумэ­щышIэ унэгъо тхьамыкIэм 1893-рэ илъэсым ар къихъухьагъ. Илъэс 18 ыныбжьыгъэр Апэ­рэ дунэе заор къызежьэм.

Заом иублэгъум Урысыем икъэухъумэн яшъыпкъэу хэлэжьэнхэу быслъымэнхэм тыраубытэгъагъ. «Тэ, быслъымэн­хэм, мы лъэхъэнэ къиным ти­къэралыгъо пыим текIонымкIэ IэпыIэгъу тыфэхъун фае», — аIощтыгъ.

Темыр Кавказымрэ Закавказьемрэ арыс быслъымэнхэр ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ хэхьэгъагъэх «Дивизие IэлкIэ» зэджэгъагъэхэм. Анахь цIы­фыбэ зыхэтыгъэ ыкIи зэоным анахь фытегъэпсыхьэгъэ дзэ подразделениеу ар хъугъагъэ.

Кавказ шыудзэ дивизием изэхэщэнкIэ яшIуагъэ къагъэ­кIуагъ къуаджэхэмрэ хасэхэмрэ ятхьаматэхэу цIыф тэрэзхэр къулыкъум хэхьанхэм лъыплъэ­щтыгъэхэм. Ахэм яIэпыIэгъу хэлъэу шыухэр атхыщтыгъэх. Черкес шыудзэм бэдэд хахьэ зышIоигъуагъэр.

Апэрэ дунэе заом илъэхъан дзэ техникакIэмрэ шыудзэмрэ зэпэуцужьынхэ фаеу хъугъагъэ. Къэзэкъхэмрэ къушъхьэ­чIэсхэм­рэ бэ хъущтыгъэх ыкIи пхъашэу заощтыгъэх.

Дивизиеу зэхащагъэм пыир лъэшэу къыщыщынэщтыгъ. Тыдэ щызэуагъэхэми, блэнагъэ ахэм ахэлъыгъ ыкIи пыим утынышхо рахыщтыгъ. Iашэр дэгъоу зыгъэ­IорышIэн зылъэкIырэ, зэкIакIо зимыIэ шыу IэпэIасэхэр къызилъыхэкIэ, пыир зэкIэкIон фаеу хъущтыгъэ.

ЗэолIхэр еджагъэхэу, дзэ уставыр ашIэу, техникакIэм зы­горэ хашIыкIэу щытыгъэхэп.

Ау ренэу хьазырыгъэх ежьхэм фэ­дэ пчъагъэкIэ анахьыбэ хъурэ пыидзэм жэхэкIотэнхэу.

Заом кIощтхэр къахахыхэ зэхъум, псэупIэхэр зэкIэ къа­кIухьэщтыгъэх, пхъэдз радзэщтыгъэ. Тэхъутэмыкъуае ыцIэкIэ кIонэу зытефагъэхэм Едыдж Чэхъу ахэтыгъ. А заом укIоным пае шъуаши, ши уиIэнхэ фэягъ. ЛъэустэнхьаблэкIэ пхъэдзым къикIыгъэр Жанэ Шъэофыжь ары. Ау ар къафезэгъыгъэп: «Шы дэгъуи, Iаши, шъуаши — зыпари сиIэп. Сыдэущтэу сыкIощт?!» — ыIуагъ ащ.

ЯчылэкIэ зи мыкIомэ ашIо­хьай­напэу къуаджэм инахьыжъхэм Едыдж ХьакIэзефэ зыфагъэзагъ (а IофымкIэ ищыкIагъэр зэкIэ ащ иIагъ) шэу иIэр ащ къыритынэу. Ау ХьакIэзефэ шIоукIытэгъуагъ ежь заом мыкIоу илэгъу кIалэм шыр ритынэу. Къызищагъэр тхьэмафэ ехъу мыхъугъэу ХьакIэзефэ фронтым кIохэрэм захаригъэтхагъ. Ау инасып къыхьыгъэп ащ псаоу къыхэкIыжьынэу. 1991-рэ илъэ­сыр ары ныIэп унагъом зишIагъэр ащ кIодыкIэу фэхъугъэр. Полковник горэм къыхиутыгъэм зеджэхэм нафэ къафэ­хъугъ чыристанхэр Черниговскэ хэкум ит къуаджэу Дьяковэ дэт къэхалъэм зэрэдалъхьагъэхэр, быслъымэнхэр (дзэм хэтыгъэ молэм дыухьэр къызехь нэуж) а псэупIэ дэдэм дэт еджа­пIэм ищагу зэрэщагъэтIы­лъыгъэхэр.

А заом Едыдж Чэхъу псаоу къыхэкIыжьын, ичылэ гупсэ къы­гъэзэжьын ылъэкIыгъ.

Революцием ыуж зын къылъ­фыгъэхэр зыщызэрэукIыжьыщтыгъэ граждан заом тыгъуасэ зэныбджэгъугъэхэр тIоу зэтыриутыгъэх: «фыжьхэмрэ» «плъыжьхэмрэ». Ащ фэдэ къош зэрэукI заом хэлэжьэнхэу фэмыегъэ зэолIхэр зэбгырыкIыжьхи, якъуаджэхэмрэ ястаницэ­хэмрэ адэтIысхьажьыгъагъэх. Деникиным идзэ хэхьагъэхэри къахэкIыгъагъэх. Едыдж лIакъом щыщэу а дзэм нэбгырищ хэфэгъагъ: ТэхъутэмыкъуаекIэ — Чэхъу, ЛъэустэнхьаблэкIэ — ХьакIэзеф ышэу ЦIыкIудэд, Едыдж Мэзагъо ыкъу (ыцIэ къэсшIэжьырэп). Ахэр, Совет ха­бзэм зыщаухъумэзэ, Тыркуем икIыжьыгъагъэх. Егъэзыгъэ щыIакIэ зиIэхэм ахэфэгъагъэх. КъухьэуцупIэхэм хьылъэ­хэр ащы­зэрахьэхэзэ ашхыщт тIэкIур къагъахъэщтыгъ. Я ЧIы­гужъ япкIыхьэхэм ахэкIыщтыгъэп, ау ауж афыным тещыныхьэхэти, къагъэзэжьыщты­гъэп. Ахъщи яIагъэп, ар уимыIэу сыдэущтэу къэбгъэзэжьыщт?! Ахэм гъусэ къафэхъугъэх яIоф щыгъозэ тырку хъулъфыгъитIу. Хьазабэу зыхэтхэм хэкIыпIэ къыгъотыгъ: банкыр атIэкIынэу араIуагъ. Ау адыгэ кIалэхэр ащ къеуцолIагъэхэп: «Тэ тызэрэфаеу Iофыр зэпымыфэмэ, егъа­шIэми тилъэныкъо гупсэ тытеплъэжьыщтэп», — аIуагъ ахэм. Адрэхэр зэкIакIощтыгъэхэп: «Шъощ пай тэ тызкIэгуIэрэр. Тэр-тэрэу зэкIэ зэшIотхыщт, шъо шъукъытфэсакъыщт ныIэп».

КIалэхэр егупшыс-къегу­пшы­сэжьхи, къеуцолIагъэх. Банкыр къахъункIагъ, ау, полициер ауж къызехьэм, Мэзагъо ыкъо ылъа­къо къауIагъ. Унэ зэхэтэкъуагъэхэм ащыщ горэм ахэм зыщагъэбылъыгъагъ… А зы уахътэм зэгъусэхэу къызэримыкIы­жьышъущтхэр къагурыIогъагъ. Зырызэу афэгъэхъумэ еплъынхэу тыраубытагъ. Апэу къе­жьэ­жьыгъэр Чэхъу ары. Къухьэ горэ урысые лъэныкъом кIонэу зэрэщытыр зешIэм, итрюмхэм ащыщ горэм зыщигъэбылъы­гъагъ. ИлъэситIу зытешIэ нэужыр ары ныIэп ЦIыкIудэдэ ар къызыдэхъугъэр. Зылъакъо къау­Iэгъэгъэ кIалэм къыгъэзэжьыным гу тыришIыхьэшъугъагъэп.

Чэхъу инасып къыхьыгъ. Ядэжь къызэкIожьым хэбзэ къулыкъухэм ялъэIугъ ихэукъоныгъэхэр къыфагъэгъунхэу. Адрэхэми къыфагъэгъугъ. Колхозым хэхьагъ, къыщагъ. Пшъэ­шъэжъыеу къафэхъугъэм Гощ­хъанкIэ еджагъэх. Ащ Юсыф зыфаусыгъэр къыкIэлъыкIуагъ.

ЦIыкIудэдэ иIоф ащ фэдэу зэпыфэнэу хъугъэп. 1926-рэ илъэсым ядэжь къызегъэзэ­жьым, ыуж афыным тещыныхьи, чэщ зыхъукIэ ары ныIэп унэм къызикIыщтыгъэр. Ау зыгорэм бзэгу ыхьи, илъэсипшI хьапс тыралъхьэгъагъ. Волгоград хэкум ит псэупIэу Камышин пщыныжьыр зыщихьыгъагъэр. 1936-рэ илъэсыр ары ядэжь къызигъэзэжьыгъэр. Ащ ехъулIэу зылъакъо къауIэгъэгъэ кIалэми къэбар къаригъэIугъ вызов къыфагъэхьынэу. Ау а лъэхъаным хэгъэгум ащ фэдэ Iоф щызэшIопхын плъэкIынэу щытыгъэп.

Аузэ Фин заор къежьагъ. Чэхъу апэрэхэм ащыщэу къе­джагъэх. Мэзэ заулэ тешIагъэу унагъом тхылъ къыIукIагъ, Чэхъу зэрэхэкIодагъэр ащ итыгъ. Ау хэукъуагъэхэу къычIэкIыгъ. А заоми Чэхъу псаоу къыхэкIы­жьыгъ.

Зэшъхьэгъусэхэм Заурбэчрэ Муратрэ къафэхъугъэх. Хэгъэгу зэошхор къызежьэм, ­акъоу Юсыф 1942-рэ илъэсым заом ащагъ. Илъэс 50 фэдиз ыныбжьэу а заом Чэхъуи агъэкIо­гъагъ. Ар зыхэлэжьэгъэ я 3-рэ заоу щытыгъ. Къуаджэм нэмыц­хэр дафыжьыгъэхэ къодыеу (1943-рэ илъэсым мэзаем и 24-м) ар дащыгъагъ. ХэушъхьафыкIыгъэ я 26-рэ трофейнэ батальоным ишхончэо-шыкуаоу щытыгъ.

1943-рэ илъэсым Iоныгъом и 13-м Юсыф къызэраукIыгъэм икъэбар Едыджхэм яунагъо къылъыIэсыгъ. ЗыхэкIодагъэр мэзищ хъугъэу Юсыф икоман- дир къытхыгъэ письмэр къаIу­кIагъ. Ныбджэгъу чанэу, псэемыблэжьэу ар зэрэщытыгъэр тхыгъэм къыхэщыщтыгъ: «Сэ ренэу сырыгушхощтыгъ ар зэрэ­сичIыпIэгъум (Пшызэ шъолъыр зэрэщыщыгъэм). И Родинэ ащ шIу ылъэгъущтыгъ, сэри ятэм фэдэу дэгъоу къысфыщытыгъ. Юсыф силъэпIэ цIыфэу щы­тыгъ…». Къэбар гухэкIым унагъор лъэшэу зэридзэгъагъ.

Заор зыщаухыщтым дэжь Чэхъу купэу зыхэфагъэр зыуж итыгъэр заор зыщыкIогъэ губгъохэр укъэбзыжьыгъэнхэр ары. Красноармейскэ тхылъ цIыкIоу ащ ыIыгъыгъэм мырэущтэу дэтхэгъагъ: «Едыдж Чэхъу 1945-рэ илъэсым гъэтхапэм и 15-м къыщегъэжьагъэу 1945-рэ илъэ­сым шышъхьэIум и 31-м нэс Германием гъучIыжъыр щызыугъоигъэ красноармейцэхэм ахэтыгъ. Медалэу «За победу над Германией» зыфиIорэр ащ къыфагъэшъошэгъагъ.

Джащ тетэу Чэхъу, Тхьэм ынэтIэгу ритхэгъагъэщтын, зэо заулэмэ псаоу къахэкIыжьын ылъэкIыгъ.

Мамыр щыIакIэм къызыфегъэзэжьым, иколхоз гупсэу Ста­линым ыцIэкIэ щытым ар щы­лэжьагъ. Сыд фэдэрэ чIыпIэ зэжъу ифагъэми, Чэхъу ыгу ыгъэкIодыщтыгъэп. Сэмэркъэур ренэу игъусагъ. ЦIыкIудэдэрэ арырэ зэлъыкIощтыгъэх. Чэхъу ыныбжь ептынэу щытыгъэп. Арыти, Iофтхьэбзэ гъэшIэгъон горэм хагъэлэжьэнэу хъугъагъэ.

Киностудиеу «Мосфильмэм» 1956-рэ илъэсым творческэ куп къикIи, Тэхъутэмыкъуае къэ­кIогъагъ. А. Толстоим итри­логиеу «Хождение по мукам» зыфиIорэ фильм агъэуцунэу щытыгъ. Тэхъутэмыкъуае икъы­блэ-къохьэпIэ лъэныкъокIэ щыIэ мэзгъэхъунэм чIыпIэ щагъэ­нэфэгъагъ. Джы а чIыпIэр Ок­тябрьскэ псыIыгъыпIэм ычIэ хъугъэ. Шыу пхъашэхэр ящыкIагъэхэ зэхъум, колхоз брига­дэм хэтхэм къыхахыгъагъэхэм Едыдж Чэхъуи ахэфэгъагъ. Апэрэ дунэе заом ибыслъымэн дивизие хэтыгъэм икъу­лайныгъэ къышъхьапэжьынэу хъугъэ…

Мамыр щыIакIэр лъыкIуатэщтыгъ. Илъэсыбэ тешIэжьыгъэу Чэхъу ыпхъоу почтэм Iоф щызышIэщтыгъэ Гощхъанэ Пол­тавщинэм илъэужзефэхэм къагъэхьыгъэ письмэр къыIукIагъ. Полтавскэ хэкум ит къалэу Хо­рол икIэлэеджакIохэм къатхыгъ Едыдж Юсыф Чэхъу ­ыкъом медалэу «За отвагу» зыфиIорэр къызэрэфагъэшъошагъэр, Хорольскэ районым ит селоу Поливкэ пэблагъэу щыт къош къэхалъэм зэрэщагъэтIылъы­гъэр. Юсыф иунагъо а къэбарым зэридзагъ. Заурбэчрэ Гощ­хъанрэ аш икъэ зэрагъэлъэ­гъунэу тыраубытагъ. ШкIэхъу­жъэу яIэр ащи, ахъщэу ащ къыкIэкIуагъэмкIэ Юсыф зыщагъэтIылъыгъэ чIыпIэм нэсыгъэх, ячIыгу гупсэ щыщ ятIэу зыдащагъэри ащ тыратэкъуагъ.

Чэхъу текIыгъэхэу Гощхъан, Заурбэч ыкIи Мурат щыIэныгъэм яфэшъошэ чIыпIэ щаубытыгъ. Заурбэч Октябрьскэ щэ заводым мастерэу бэрэ щы­лэжьагъ, Мурат пенсием окIофэ электричествэмкIэ специалист дэгъоу Iоф ышIагъ.

Чэхъу ыпхъу закъоу Гощхъан еджапIэм зычIэсым егугъузэ еджэщтыгъ, я 7-рэ классым ыуж Краснодар дэт кооперативнэ техникумым дэжь щызэхащэ­гъэгъэ курсхэр къыухыгъагъэх. Ау сымэджэ хьылъэ зэхъум зыпари зэхимыхыжь хъугъагъэ. Арыти, нэмыкI Iоф горэм зыфигъэзэн фаеу хъугъагъэ. Почтальонэу къуаджэм Iоф щи­шIэу ригъэжьагъ. Къоджэдэс­хэр лъэшэу ащ ыгъэразэщты­гъэх, къытефэрэр зэкIэ хъупхъэу ыгъэцакIэщтыгъэ. 1967-рэ илъэ­сым «Адыгеим IофшIэнымкIэ и Щытхъузехь» зыфиIорэр ащ къы­фагъэшъошэгъагъ, 1968-рэ илъэсым IофшIэным гъэхъа­гъэу щыриIэхэм апае СССР-м связымкIэ и Министерствэ и Щытхъу тхылъ къыратыгъагъ.

Едыдж Чэхъуи, ащ илъфы­гъэхэри бэшIагъэ зыщымыIэжьхэр, ау ахэм къакIэхъухьагъэ­хэр Тэхъутэмыкъуае щэпсэух. Чэхъу ипхъорэлъфхэм ащыщэу Едыдж Симэ Заурбэч ыпхъум информатикэмрэ компьютернэ технологиехэмрэкIэ Тэхъутэмыкъое еджапIэм щырегъаджэх. Унагъом ихъарзынэщ: ятэжъ икрасноармейскэ тхылъ, дзэ частхэм къагъэхьыгъэгъэ справкэхэр, ныбджэгъухэм къыфа­тхыгъагъэхэр, лъэужзефэхэм ятхылъхэу къыIукIэгъагъэхэр — Едыдж лIакъом къыхэхъощтхэм апае ащ къегъэгъунэх.

АкIэгъу Разыет.