Къалэм сикIи къуаджэм БирамымкIэ сыздэкIогъэ гъунэгъу­хэм ядэкIояпIэ слъапэ тесы­дзэгъэ къодыеу хьэ пцIымэмэ мэкъэ лъэшэу къэIугъэм зыкъы­сигъэпхъотагъ, сызытетым сыкъефэхыщтым фэдэу сыкъызэплъэкIыгъ.

Унагъом ибысымэу саужкIэ итыгъэм хьэм зэреогъэ бэщ тIумакъыр губжыгъашъоу чыжьэу Iуидзи, самбырэу «ихь, ихь унэшхом занкIэу» мэкъэ гъэтIы­лъыгъэкIэ къысиIуагъ. Хьэри зи мыхъугъахэм фэдэу, укIытэжьыгъашъоу, ышъхьэ чIиуфэзэ IукIошъыжьыгъ. КъызэрэнэфагъэмкIэ, макъи-лъакъи пымы­IукIэу, шъэбэжъ Iэсэ-лъэсашъор зытеорэ мо псэушъхэр, хэтми зыкIыб къэгъэзагъэ хъурэм кIэкIэкIошъэнышъ, умышIэрэмэ Iулъхьэ рамытырэм фэдэу етхъоным фэкъаигъ. Уфэмысакъы­мэ, ащ ышIэщтыр къэшIэгъуае. Мы мафэми ары зызэригъэпсыгъэр. Сэри хъугъэр сэмэркъэум фэсщэжьи, «Ащыгъум, пшысэхэм зэрахэтэу, лы такъыр зыдэмыIыгъэу ащ укъыдигъэхьащтэп, ар пщыгъупшагъэ зыхъукIэ уигъэпщынэщт» сIуи, згъэщхыгъэх.

ТIэкIу сыкъыщысыгъ, тыгущыIагъ, псау-таоуи, хьэри бзэ­хыгъэу сыкъыдэкIыжьыгъ. А мафэри кIуагъэ, ащи шIукIае тешIэжьыгъагъ.

Гъэтхэ гъуй-сыигъ сикъоджэгъу лIы од псынкIэу Чэчау, тхьамэфитIу пэпчъ чылэм чъэ­рэр, къэлэ паркым сапэ къызыщефэм.

— Биболэт, къэбар ошIа? – къэупчIагъ.

— КъапIомэ сшIэн, — пэсыгъодзыжьыгъ, тыдэ щыхъуи- щышIи хэны зэрэмыхъурэр бэшIагъэу сэшIэти.

— Тыгъуасэ къуаджэм сыкIогъагъэти, уигъунэгъужъ Къэр­батырыжъ зэгубжым ежь-ежьырэу ихьэ зэриукIыжьыгъэм нахьрэ Iоф дэлъыжьэп. Зэрэшъэджашъэм фэдэу ар зэрэшэнычъэр о пшIэрэп, — къыпегъэ­хъожьы. — Ыгу мышIумэ, ыпэ укъимыфэмэ нахьышIукIэ енэгуягъо. Къэхъугъи-къэшIагъи щымыIэу, ынэ лъы къытелъэдагъэу унэм илъэдэжьи, ишэкIо шхончыжъ къырипхъоти, хьэ тхьамыкIэр — хьайуанми псэ пытыба, зылъэгъугъэм ыгъэшIагъоу ыкIи щымыгъупшэжьынэу зэтыриукIагъ. Е-о-ой! Хъуна ащ ышIагъэр?! — Чэчау зыгорэ ренэу ыумысызэ гущыIэныр зэрэхэлъыр сэшIэти, «зыфиукIын щымыIэу ар делэ хъугъагъэпщтын» сIуи сыгукIэ сыкъыIукIы­жьыгъ.

Жьым ылъэсырэ къурэу хэкум щыхъурэр зэкIэ къыплъы­Iэсыщт, Къэрбатыр ихьэ къецэ­къэжьыгъэу къычIэкIыгъ. ХьашхъурэIу хъугъэу лъэкъо лъынтфэхэм захигъани, лIым лъыбэ кIэкIыгъ, шъобжышхо тырищагъ. Район сымэджэщым мэфитIо зычIэлъыгъэ уж хэку сымэджэщым дэеу къащагъ. Сыгу къеуагъ. Ар сшIэу сыщысына, етIани къэлэ гупчэ дэдэм, сы­мэджэщым пэчIынатIэу сыщэп­сэушъ, къыдахьи, дэкIыжьи сапэIофэ. СыкIуагъ кIэупчIакIо.

Тхьэм зэриIонэу, реанимацием къыращыжьыгъэу, палатэм илъыгъ.

— Илъэси 9-м хьэу згъэшхагъэм, сынэ теплъэхъукIы хъун Iоу сымышIагъэм, Биболэт, джары къысипэсыжьыгъэр, — ыIозэ, къышIукIэтэкъугъэ нэпс­хэр фэмыгъэбылъхэу, макIэу зэ зыдыригъэзэкIыгъ. Мо лIы­шхо Iэм-лъэмыр къэшIэжьыгъуаеу тхьамафэкIэ зэхэогъагъ: нэчIэкурб шIуцIэу, пэтхыщэ къеупсэхыгъэу; лыузым имызакъоу, ыгукIэ, ыпсэкIэ а тхьамафэм кIэхэкIыгъэр зэрэбэр къапшIэщтыгъ. ИмыщыкIэгъэ упчIэкIэ ыпсэ хэIэжьыгъэр згъэгумэкIыныр сишэнэп. Зэрэхабзэу, тэрэзэу Iэзэгъу рагъэгъотыгъэ­мэ, икIыхьэ-кIухьэ рагъэкъумэ сеупчIыгъ.

— ТхьэмкIэ шыкур. Зи къатенэрэп, дэгъу мыщ сыкъызэращагъэр, бэ Iазэу къысэплъыгъэри, сипхъорэлъфэгъу дэдэба сымэджэщым иврач шъхьаIэу Нурбый, ынаIэ къыстет, — ыIуи, илъэс 69-рэ хъугъэ лIыр IущхыпцIыкIыгъ, ау инэплъэгъу чэфынчъагъ.

Къэрбатыр ятэ Iушэу, шэнышIоу, губзыгъэу зэрэщыты­гъэр къаIотэжьэу сшIэщтыгъэ, ежьыри зыфэсакъыжьхэрэм. къэрар зиIэхэм ащыщыгъ. Ау хэти ежь ишIокIэу удэгъуным фаеп, нэкъокъуалэхэу, акъыли къулайи зимыIэу, къэIо-Iожьыгъэр шэныжъ зыфэхъугъэхэр хъоих. Плъэгъурэба Чэчау игъэ­псыкIэ, чапычныкъо ымыуасэм, фэлъэкIымэ, дунаир рикIыщт.

Сыхьатныкъо фэдизэ сыкъыщыси, «зыфэдэ мыхъурэ щыIэп, бгъэшIэгъошхони ащ хэлъэп, Къэрбатыр, зыфэсакъыжь, зэкIэ арэу благъэу угу емыгъэкIу, сэ джыри сыкъыкъокIыщт, Тхьэм псынкIэу уегъэIотэжь!» сIуи, ытамэ сытеIэбагъ, «тхьауегъэ­псэу» къыригъэкIэу ынапIэхэр къыгъэсысыгъэх. Ау зыгорэ щыгъупшагъэу сIэ сэмэгоу фэгъэзагъэр «къэдаIу» ыIоу, ыубытыгъ.

— Дэгъоп къысэхъулIагъэр — кIэхэкIырэм ишыхьатэу, пIэм зыкъыхиIэтыкIызэ, къырищэ-­жьагъ — «… уилъфыгъэ къы­одэ­ожьынымрэ уихьэ къыоцэ­къэжьынымрэ нахь гомыIу-гу­мэкI щыIэп» адыгэхэм зэраIуа­гъэм сшъхьэкIэ сырихьылIагъ. «Хьайнапэ нахьи нэкъэ-пакъ» зэраIоу, мо хьажъу цIыкIоу сIэгу илъэу къэсхьи, сабый папкIэу спIу­гъэм къыкъокIыгъэ шъэфрытхъуагъэр фэзгъэгъу­гъэп. Синасыпба сэщ нэмыкI ылыцIышъо зэрэхимычыгъэри! Ау къэошIэжьба, гъэрекIо бжы­хьэ мэфэшхомкIэ тадэжь укъы­зэкIом, плъэб хэушъыкIэу, цэкъэн фэшIоу зэритыгъэр, къэс­лъэгъуи, зэтесIэжагъ.., — къы­Iорэр зэпигъэуи, шъхьэ­кIо-гукъэо нэпсыр ыдырыжьыгъ, лIым кIэхэкIырэр зэрэбэр си­нэрылъэгъугъ.

— Зымыухыжь пкIэнчъэу, Къэрбатыр, пшIагъэр тэрэз, ащ о уилажьэ зи хэлъэп, — теубытагъэ хэлъэу есIуагъ (Чэчау жэмыIанэ икIэхъу-кIэчъыгъи сынэ къыкIэуцожьыгъ, ау игугъу фэсшIыгъэп, ыгу сыхэуIэу). — ЕгъашIи ибысым хьэу ецэкъэ­жьыгъэр аIыгъыжьырэп, — сIуи, къэсыухыгъ.

Ау ежь лIым игукъао къыхэщэу джыри хъугъэм фигъэзэжьыгъ, а зэкIэ тегъэон Iае зэрэфэхъугъэр мыгъуащэу.

— Зэ ишхэгъу блэкIыщты­гъэп, хьэ унэр — фэбэпIэ гупсэфыгъ, тэ тщыщ хъугъагъэ. Мышъыд тиунагъо щыщыгъ, ау пIалъэ тешIи, къызхэкIыгъэри къэшIэгъуаеу, щымыщ къыхэхьагъэу, аужырэ уахътэм къэшIэжьы­гъуае хъугъагъэ: быуныр, пцIэуныр чэщырэ къыштэгъагъ – «шIоп» зыфаIорэр, уцукIае зэрэIукIэщтыр арыщтын.

— О уилажьэ ащ хэлъэп, сигъунэгъу, уихьэ хьашхъурэIу хъугъагъэ, лые дэдэ цIыф римыхэу, IубгъэкIыжьыгъ, Тхьэ Iоф а зэкIэ, зыщыгъэгъупш, фэгъэгъу, пшъхьи имыгъэлъ ащ нахьыбэрэ, — сеушъыигъ, дэхэкIаеу гупшысэ гомыIухэми къахэсщыгъ.

Врачыр къычIэхьагъ. КIэлэ ныбжьыкIэр шIукIаеу уцэлышхы­гъэ лъакъом фэсакъэу теIабэщтыгъ; сымаджэм ыгу изытети иIуплъэкIэ ыгъэунэфэу зэ, тIо ынэхэм акIэплъагъ, ыгу егъэгумэкIымэ еупчIыгъ, лъыдэкIуае иIэмэ зэригъэшIагъ. ДэхэкIаеу фэгумэкIыщтыгъэ, хъугъэр ыгу утын зэрэфэхъугъэм егуцафэщтыгъэу къычIэкIын.

Къэрбатыр чIэлъыфэ ренэу сылъыкIуагъ. СылъымыкIо хъуна ныбджэгъум, янэжъ ичэт­щыпс IэшIоу сикIэлэцIыкIугъом сшхыгъэм изакъоми (сэ ныжъ-тыжъ сиIагъэп). Сянэ сымаджэ зэхъуми анахь къыфэгумэкIыгъэхэм, идунай зеухыми анахь къытпылъыгъэхэу, тикъин къыддэзыIэтыгъэхэм Къэрбатырхэм яунагъо ащыщ. «Зы цIыф горэ шъыпкъагъэ ебгъотылIэнэу щыIэмэ, ар Къэрбатыр ары» сянэ бэрэ къызэрэсиIощтыгъэри сшъхьэ къыридзэжьыгъ. Илъэси 5 фэдизкIэ сэщ нахьы­жъыгъ, ау тызэгурыIощтыгъ. Къоджэ еджапIэм сыщеджэ зэхъуи, дзэ къулыкъум сыкIо зэхъуми, анахь Iахьыл гупсэм фэдэу къысфыщытыгъ. Ежьыр Iуш лъэпкъыти, бэ гъэсэпэтхыдэу къыкIэрысхыщтыгъэр, гъэшIэгъонэу къыкъокIыщтыгъэр. ЗэкIэ къешIэкIыгъэр ыгъэдахэ шIоигъоу, къоджэ гурыт еджапIэм нэужым IофшIэныр зыщырегъажьэми, зышъхьамысыжьэу, коллективым изэгъэкIун-зэщхынкIи, егъэшIэрэ еджэпIэ унэм изэтегъэпсыхьажьынкIи, кIэлэцIыкIухэм яегъэджэнкIи, ны-тыхэр къыздегъэIэгъэнхэмкIи къытенагъэ щыIэп, Iофышхо ылэжьыгъ, щытхъуцIэ инхэри къырапэсыгъ. Комсомолым ирайком, етIанэ партием ирайком пропагандэмкIэ иотдел иIофышIэ шъхьаIэу загъэнафэми, хэт сыдкIэ еолIагъэми къы­фэгумэкIыщтыгъэ, тичылэхэр хэгъэкIи, зэкIэ мы Iэгъо-блэ­гъум исхэм ишIуагъэ зэримыгъэкIыгъэ ахэтэп.

«Къэрбатырыжъыр» адыгэ бэрэчэтыгъэ-лъэшыгъэ мэхьанэ иIэу нэужым тырагъэнэгъагъ. Хэбдзагъэми къыхэкIыжьынэу, кIэпшIагъэми ыщыIэнэу, «тыжьыныжъ» шъыпкъэу (адыгэмэ зэмыхъокIыжь лъэшыгъэр, акъы­лыр, кIуачIэр, шIыкIэр — зэкIэ зыхэгощагъэр къырагъэкIэу, зыфаIоу) гъэпсыгъагъэ. Ау удэгъущэ хъумэ, анэ укъыкIэощт, зыгу-зыкIуачIэу, уигъогу зафэ занкIэу пхырыощымэ, къыошъу­гъущтэу, къыотIэщтэу щыIэри макIэп; къыпкIэмыхьэрэ пэпчъ, тхьамыкIэ нэшанэу, уакIыб бжым щишIыщт, шъэфрытхъохэр уямыгуцэфахэу щынагъохэба?! Хьэр – хьэшъ, иIоф шъхьафы.

ТикъуаджэкIэ апэрэу Къэрбатыр ары тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыцIэр зиIэ хъугъэр, ау ныбжьи ыбгъэ къыригъэпшыгъэп, къызэрыкIо шъхьэлъытэ­жьыгъ. Къурэ зыгъэсысэу, зыгорэ тIэкIу зышIашъорэ пэпчъ чылэр къызэренэкIышъ, ыпэ регъэхъу. Ахэм афэдэу Мыекъуа­пэ кIонэу ыIуагъэп ыкIи фэя­гъэп, ятэ ихапIэ нахь лъапIэ ежьыркIэ щыIэп. КъызэрыкIу, хые, зафэ, шъыпкъэр инэрыгъ, мыхъун пшIэу, ухэтми, къыпфидэщтэп. Къэрбатыр фэдэ цIыф зэфэ, цIыф Iушхэр сыдигъуи зыфэсакъыжьых, мыхъун зышIэрэм блэкIыщтхэп, шъэфрытхъохэм ябэныгъэным, мы чIыгум къэб­загъэр темыкIодыкIыным фэшI афэлъэкIырэр ашIэ.

Мамырыкъо Нуриет.