Ным иадыгэбзэ мэкъэ шъэбэ гъэтIылъыгъ зэкIэ къызщежьагъэр. Адыгэ художественнэ псалъэм идэхэгъэ гъэ­шIэгъоныгъэ зэхезгъэшIагъэр ян ары. Лидэ икIэсагъ лъэшэу мызэу-мытIоу, ренэу ти­тхакIохэм ятхылъхэм ымакъэ Iоу яджэныр, ежь фэдэ гъунэгъу бзылъфыгъэхэр, нахьы­жъыIохэр ахэм аригъэ­дэ­Iунхэр. Шъэожъыеми а зэкIэ ылъэгъущтыгъ, зэхихыщтыгъ. КIалэм ебгъэлъэгъурэр арыба ищысэр! Джащыгъум кIэлэцIыкIум ыгулъачIэ зыгорэ къыщытэмэуагъ. Хьау-хьау - бзыоп, мэкъэ шъэф IэшIоу «поэзиекIэ» заджэхэрэр ары.

Ащ ыуж къэхъугъэ-къэ­шIагъэхэм ягугъу тизэдэ­гущыIэгъу къыщыпытыдзэ­жьыщт. Сэ кIэкIэу къасIомэ сшIоигъор ары: а кIэлэ­цIы­кIур ины хъугъэ, еджагъ, гъэсагъэ хъугъэ, лъагъо ышIыгъ.

1987-рэ илъэсым усакIом иапэрэ поэтическэ тхылъэу «Мазэм инэф» зыфиIорэр къыдэкIыгъ, ащкIэ гу зы­лъаригъэтагъ. Адыгэ литературэм зы кIочIакIэ къызэрэхэхъуагъэм ар ишыхьатыгъ. Творческэ гуфэблэныгъэ иным нэмыкI тхылъхэри къыдэ­кIуагъэх: «ГъашIэр псыкъефэх», «ГучIэм илъагъу», 2001-рэ илъэсым урысыбзэкIэ «Звезда кочующего неба» зыфиIорэр къыхиутыгъ. Мы дгъэкIотэжьыгъэ илъэсым, 2009-м - усэ хэшыпыкIы­гъэхэр зыщызэгъэкIугъэу «Избранные» зыфиIорэр урысыбзэкIэ къыдэкIыгъ. АщкIэ авторым епэсыгъэу, ифэшъуашэу алъыти, тхылъым Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие къыфагъэшъошагъ. Гу зэрэлъышъутагъэу, зигугъу къэсшIырэр усакIоу Къуикъо Шыхьамбый ары.

Къэлэмыр пхъэ Iашэм нахьы кIочIэ­на?

Мэстапэм иды­шъэ Iуданэ чIинэна?

Сыдрэ лъагъокIэ шIум сыфэкIон?..

Хьазаб зытефа­гъэм сыфэлъэIон.

Зиусэ макъэ шъу­кIэдэIукIэу зэхэшъухырэр, зигугъэ зафэ ышъхьа­шъо къышъуфизыхырэр Къуикъо Шыхьамбый. ГъэшIэ мурадыр къыфэзгъэблэгъэрэ творчествэм шъыпкъа­гъэу усакIом фыриIэр мы исатырхэми къахэщы.

...Уахътэм лъэгукIэтын зыфэсшIыщт,

ЧIыгум гъогу сапэу симыуджэгъумэ... -

поэтическэ мэкъэ лъэш зафэкIэ къэIуагъэх мы гущы­Iэхэр; лъэпытэ, шъхьэIэтыгъэу гъэшIэ гъогум ар - усакIор, рэкIо.

КъэзгъэшIэгъэ гъашIэр симылэгъумэ -

ГукъэкIыжь къэблагъэр пкIыхьэм зэфишIыщт.

Мэлъыхъо, къегъоты ежь ыпсэ зыIыгъ гупшысэр, ары усакIом ымэкъэ зафэ зыми хэзымыгъэкIуакIэрэр.

УсакIоу Къуикъо Шыхьамбый иI гумэкIи, иI гушIуа­гъуи; игупшысэ зыщышэсрэм, бгъэм ишъэф къызэIокIы:

...Охътэ мыгъом жьызэпеор егъэгъуащэ,

ЦIыф гугъапIэу пцIым екIужьрэм егъэлъащэ,

Гъаблэ мыхъуми гум игугъэ мэмэлакIэ,

КуцI фэхъущтыр зимы­гъотрэм сыд иплъакIэр?

Къуикъом иусэхэм ямызакъоу, ахэм ясатыр пэпчъ пIоми хъунэу зэрэкIочIэшIур, зэрэщэрыор мы щысэу къэсхьыгъэхэм нафэ къытфашIы.

Арышъ, ифэшъуаша е имыфэшъуаша къыфагъэшъошэгъэ щытхъур пIонэу щымытэу, усакIом ежь-ежьырэу чIыпIэ хэхыгъэ зызэрэригъэуцуагъэр олъэгъу, зэхэошIэ.

УсакIоу Къуикъо Шыхьамбый итворчествэ, дахэу зызыштэгъэ ипоэзие такъыпкъырыкIызэ, усакIом идунэе гукIоцI, ицIыф шIыкIэ, игъэпсыкIэ-хабзэ, игупшысакIэ, цIыфхэм афыриIэ гукIэгъур, цыхьэр, иусэхэмкIэ къызэрэддэгущыIэу, зыгъэгу­мэкIэу е зыгъэгупсэфырэр нахь зэдгъашIэмэ ыкIи тхылъеджэхэм афэтIуатэмэ тшIоигъоу, мы емыпхыгъэ зэдэгущыIэгъур дэтшIыгъ.

- Уитхылъэу «Избранные» птхы зэхъум, АР-м и Къэралыгъо шIухьафтын къыратыным ущыгугъыгъа?

- Госпремиер сыгуи къэкIы­гъэп. Ау илъэс 45-рэ ныбжь лIыпкъым уит зыхъукIэ, узэ­плъэкIыжьмэ, къыщысынагъэр нахьышIу хъуным сыфэягъ. УсэхэмкIэ лъэныкъо заулэ къэзгъэлъагъомэ сшIоигъуагъ мэ­фэкI мэхьанэр хэлъэу; акъылымрэ губзыгъагъэмрэ зыщызэгоуцорэ чъэпхъыгъэ нэшанэр къыхэщыным сыпылъыгъ.

- Шъуиунагъо, уилIакъо, о пшъхьэ япхыгъэу сыда узщы­гъуазэу щытыр?

- Сятэ шоферыгъ, заом хэлэжьагъ. Сянэ опсэуфэ полеводческэ бригадэм шIуанэр ыIыгъэу хэтыгъ. ЗэшиплIырэ зы шып­хъурэ тэхъу. Анахьыжъыр - Къадырбэч, иунагъокIэ Мые­къуапэ щэпсэу, правительственнэ гаражым иинженер шъхьаI. Сшэу Амэрбый - академик, докторышху, нэбгыритIум шIэны­гъэм нахь тыфэгъэзагъэу хъугъэ. Нурыет егъашIэм мадэ, мы IэпэIэсагъэр сянэ къыкIэрихыгъ ыкIи къыдэхъу. Аскэрбый - Еджэр­къое гурыт еджапIэм идиректор.

ТилIэкъо лъапсэ Хьаджэ Иляс къыщежьэ. Ащ ыкъом ыкъо Шу­мафэр - тятэжъ. Сэ сятэр - Исмахьил. ЛIэкъо чъыгыр цIы­кIоп. Къуикъохэр - еджэр­къуаех, егъашIэм Еджэркъуае дэсыгъэх. Хъан-Джэрые итхылъэу «Записки о Черкесии» авторым къыщипчъырэ къуаджэхэм «Къуикъом икъуадж» ыIоу къыхэфэ, джащ фэдэу Новочеркасскэ музеим цэф псышъуалъэу «фляга-воина - Куико» зытетха­гъэр чIэслъэгъуагъ.

- Чылэм бэрэ окIуа, ащ ишIуагъэ къыокIа?

- Мазэм зэ-тIо тыхэчъы. ТIэкIу чылэм укъызкIэри­дзы­гъэ гуцаф сэзгъэшIырэр хьэм игъэпсыкI: укъимышIэжь зыхъукIэ, щэч хэлъэп бэрэ узэрэдэмыхьагъэм, ащ ухэтми зынэмыгъэсымэ нахьышIоу сеплъы. Къоджэ урамым урычъэ­зэ чэу лъэгэ шIыхьагъэхэр зыплъэгъукIэ бэ узэгупшысэрэр. Зы мафэ сынаIэ тесыдзэжьыгъ: сиусэхэм янахьыбэр къуа­джэм, къоджэдэсхэм, псыхъоу Лабэ афэгъэхьыгъ. Сикъэхъу­кIэри, сиплъапIэри, сигупшысэри къуаджэр, ащ дэс цIыф­хэр, сипоэзиер ахэр арыба - зэкIэ зэпхыгъэ.

- Усэныр сыдэущтэу уублагъа? АщкIэ хэта (е сыда) зишIуагъэ къыокIыгъэу щытыр?

- Къоджэ библиотекэм ся­нэ зэмыджэгъэ адыгэ тхылъ чIэлъыгъэп. Бжыхьэ е кIымэфэ тIысыжьыгъохэм, хьакум дэжь щысэу, зэрэтэмашъхьэу - бзылъфыгъи, нэжъ-Iужъи къегъэтIысэкIыгъэхэу, мэкъэ тIупщыгъэкIэ тхылъ зэфэшъ­хьафхэм къафеджэщтыгъ. Къэбар кIыхьэ гъэшIэгъонхэм -повесть е романхэм сыкIэлэ­цIы­кIоу сэри сакIэдэIукIы­щтыгъ. МэкIэ-макIэу тхэным сыфежьагъ. Я 5-рэ классым сисыгъ баснэхэр зысэтхым. Ахэр адыгэ литературэмкIэ сикIэлэегъэджэгъэ Едыдж Сарэ еджапIэм идэпкъ гъэзет къыригъэхьэгъагъэх. Усэхэри къэкIуагъэх. Ау нахь гъогу пытаIом сытезыщагъэр я 7-рэ классым сисэу сшэу Къадырбэч иныбджэгъу Къуекъо Асфар ишIуагъэкIэ, Къуекъо Налбый дэжь Мыекъуапэ сыкъа­кIуи, сызэрэIукIэгъагъэр ары. Налбый радиом Iутыгъ. Къыз­дэгущыIагъ, сиусэхэр къыты­гъэх. Налбый ыIощтыгъ: «тхэ зышIоигъом хэтми ыгу пымыутэу апэрэ лъэбэкъум деIи, етIанэ изэшIокI къэнэфэщт». 1977-рэ илъэсым, апэрэ зэIукIэ­гъум илъэс 30 тешIэжьыгъэу, IофшIапIэкIэ садэжь къэкIо­жьи, Iоф зэдэтшIэжьынэу хъугъэ. Ар ренэу ыгъэшIагъо­щтыгъ: «Не думал через 30 лет работать под руководством своего ученика-воспитанника» ыIощтыгъ.

- Анахь уикIэсэ тхакIо­хэр?

- СикIэсэ усакIохэр - Налбый, Ахматовар, Есениныр.

- Сыда уипоэзиекIэ къа­пIомэ, зэхябгъэшIыкIымэ пшIоигъор?

- Непэ цIыфым щыIэны­гъэм чIыпIэу щиубытырэр: емрэ шIумрэ азыфагу ит цIыфым зыздигъэзэн фаер. Ным фэгъэ­хьыгъэ усэхэр сиIэх, сиусэхэм ахэт ныо сэдэкъэхэдзым фэстхыгъэри. АщкIэ кIэзгъэтхъымэ сшIоигъор а лъэIуакIори Нэу зэрэщытыр ары, цIыфыр хэтми зэхэпшIыкIышъуным, гукIэ­гъур къэущыным уафэхьазырын зэрэфаер ары.

- ОркIэ анахь мэхьанэ зиIэ щыIэныгъэ (Тхьэлъанэр) шапхъэр?

- СэркIэ шIошъхъуныгъэр апэрэй, ар зышIокIодырэр ушъо­рэцыгъэу пчэгум къенэ. Ащ ыужыIоу шIушIэныр, бэ ащ къыубытырэр. ПшIоIофэу, уигъатхъэу, угу пыкIэу мы лъэныкъор хэпщын фае къыкIэ­кIощт-къыгъэзэжьыщтым удимыхьыхэу.

- Сыд уахътэр ара узытхэрэр?

- Чэщыр ары. Псэ зыпытым зэкIэм гупсэфыгъо зигъотырэ уж гупшысэр нахь занкIэу къэкIо.

- Сыда узгъэнэшхъэирэр бэрэ?

- Сянэ сшы-сшыпхъухэм титхъагъо къызэримылъэгъу­гъэр ары.

- Хэта уигучIэ шъэф зэпхьылIэрэр, зэпIуатэрэр?

- НахьыбэмкIэ шъэфэгъу ин сфэхъурэр тхьапэр ары.

- Уипоэзие сыд фэдэмэ пшIоигъуа?

- Сиусэхэр яджэрэ пэпчъ ежь ие горэ ахигъуатэу, ежь къыIомэ шIоигъуагъэм ащы­IукIэу згъэпсыхэмэ сшIоигъу.

- УсакIо умыхъугъэмэ ухэтыныгъэ пшIошIыра, нэмыкI Iофэу узтегъэпсы­хьагъэр?

- Къоджэ еджапIэм сызычIэсым сурэт сшIыщтыгъ, художественнэ училищым сыкIон Iофми сегупшысэ­щтыгъ, гитарэм сеощтыгъ - макIэп ныIа ухэтми зышIобгъэ­Iофымэ къыбдэхъун ылъэкIы­щтыр.

- Анахь шIулъэгъу ин хэта (е сыда) мы дунаим зыщы­фыуиIэр?

- Ныр ары. Опсэуфи, зы­щы­мыIэжьи сищыIэныгъэ хэгъэпкIагъ.

- Сыд зэпхыныгъа тхылъ­еджэхэм адыуиIэр, уашIа, сыдэу къыпфыщытха?

- Къытеох, садэжь къы­чIэхьэх, тхыгъакIэхэр лъэшэу ягуап. ГущыIэм пае, шIэны­гъэлэжьэу, лъэпкъ факультетым ипащэу КIыргъ Асхьад хьалэлыгъэ ин хэлъэу «Избранные» зыфиIорэ ситхылъыкIэ ыщэфи зэреджагъэр, ыгу зэрэрихьы­гъэр, студентхэм саIуигъакIэ зэрэшIоигъор къысиIуагъ. Джащ фэд, Адыгэ телевидением иIофышIэу Бзэджэжъыкъо Хьабидэт сиусэхэм ымакъэ екIоу къяджэ, езбырэу бэ ышIэрэр.

- Уигугъэ къыбдэхъугъэу олъыта?

- Творчествэм ылъэныкъо­кIэ сэ сичIыпIэ згъотыгъэу сшIошIы.

- Анахь гупсэфыгъо зэб­гъотылIэрэр?

- Поэзиер ары.

- «ГъэшIон-едэхэшIэкIын» мэхьанэр къызэрэбгурыIорэр, ащ фэдэ фыщытыкIэр зыпэбгъохырэр?

- Ащ фэдэ къэбзэгъэ-шъэбагъэр, лыузыр, гукIэгъур, IэшIугъэр, фэгъэгъур сэрымэ зыпэзгъохыщтыр Ныр ары. Сянэ (щыIэжьэп) фэсымышIа­гъэр, игъо сызфимыфагъэр ащ ычIыпIэу, Ны папкIэу тызы­пIужьыгъэм згъэгупсэфэу, згъэгушIоу пэзгъохымэ, ыгу хэзгъахъомэ сшIоигъу.

- ГукIэ хэпхыгъэ цIыфэу бгъэлъапIэрэр пшIокIодэу е щыбгъэзыеу къыхэкIыгъа, ащ узэрехъулIагъэр?

- ЩыIэныгъэм ащ фэдэ чIыпIэм хэти ригъэуцо хабзэ, сэри къыхэкIыгъ ащ фэдэ уахътэ ситэу, ау тызэкIэрыкIыгъэми, тызэзыпхыщтыгъэм щыщ къытфэнэ.

- УишэнкIэ сыд уфэда: устыра, упсынкIа, укъаигъа, удыигъа?

- Зыпкъ ит шэн схэлъ - сэгъэIорышIэ, къыздэIорышIэ иягъэ къысэмыкIэу. НэмыкIым Iэягъэр, ер фэзгъэгъуным къин хэслъагъорэп, псынкIэу сызэ­кIэкIыжьы.

- А зы нэбгырэм умыпшъэу бэрэ удэгущыIэн олъэкIа?

- СэлъэкIы, ау сядэIуныр нахь сигуап.

- Сыда нахьыбэу уиIэхэр: упчIэхэр ара е джэуапхэр?

- УпчIэхэр ары.

- Анахь узэкIоу, узгъатхъэу, узэмызэщырэр?

- Усэныр ары.

- УцIыф бая?

- Ары. СиIэм зэкIэм сарыраз.

- Анахь зызыщыбдзыеу, къыохъулIэнкIэ узыфэмыер?

- ДэигъэкIэ сыдым фэгъэ­хьыгъэми сцIэ рамыIонэу ары.

- ЦIыф зэфыщытыкIэ­хэм­кIэ анахь пшIоукIыта­гъор?

- Бзылъфыгъэм пIэ те­пщэе­ныр ары.

- Сыда о зым (нахьыбэм «лъахъэ» зателъым?) уиза­къуа, ушъхьафита?

- Сэгугъэ сэри ащ фэдэ щыIакIэм «икъун» еIогъэн фаеу.

- «ШIу услъэгъурэп» е «сыпфаеп» бэрэ япIоу къыхэкIыгъа?

- Нэбгырэ пэпчъ зыфайи, зыфэмыйи арехьылIэ. Ащ дэжьым занкIэу хэтми сишIошI есIоныр къыхэсэхы.

- Узэмыжэгъахэр хьакIэ къыпфакIомэ сыдэу зыбгъэпсыра?

- Ащ дэжьым къэкIуагъэм ычIыпIэ зесэгъэуцо.

- Сыда къызысшIэ­жьы­рэм пакIэ зыкIыптетыр?

- КъысэкIоу сэлъытэ, тесхынэу щэ горэ анахьыбэми къызэрэхэкiыгъэр, ситеплъэ щыщ хъугъэу ары.

- Модэм улъыплъэу щыта?

- Модэр сшIэрэп, ау сшъхьэ­кIэ сызпылъыжь, зэкIоу сызэрэщытынэу.

- Илъэсхэм ямылъытыгъэу, адыгэхэм «кIалэ» аIоныр яшэн. О сыдэущтэу уныбжь угукIэ зэхапшIэра?

- СигупшысакIэкIи, сы­ныб­жьыкIи лIыпкъым сызэритыр зэхэсэшIэ.

- Шъыпкъагъэр, къэрарыр творческэ цIыфымкIэ былымышхох, ахэр оркIэ хэта къызыкъокIыхэрэр?

- Ныкъылъфыгъэхэр, ныбджэгъухэр сIомэ, ар зэкIэми ашIэ. Тызщыгугъыхэрэм анахьэу, сызэмыжагъэхэм ащыщ а шэнхэр къызыкъокIыкIэ сэтхъэ.

- Творческэ гухэлъыкIэу уиIэр?

- Прозэм зыщысыушэтыныр ары.

- УитхылъыкIэу «Избранные» ыIоу урысыбзэкIэ къы­дэкIыгъэр ары АР-м и Къэралыгъо шIухьафтын къызэрэуатыгъэр. Ащ дэт усэхэм янахьыбэр Е. Киянскэм зэридзэкIыгъэх, къыщэтхъух, ащ елъытыгъэу зэдзэкIын IофымкIэ уиеплъыкIэ къапIомэ тшIоигъуагъ.

- ЗэдзэкIын Iофыр къызэ­рыкIоп. Ежь авторым игупшысэ къыщымыкIэу къэтыжьыгъэн фае. Ащ елъытыгъэу, бэрэ, бэрэ усакIоми, зэдзэкIакIоми Iоф зэдашIэныр, зэгурыIонхэр анахь мэхьанэ зиIэу щыт. ГущыIэ закъоу тэрэзэу къэ­мыIуагъэм зэкIэ усэр зэщи­гъэкъони ылъэкIыщт.

- Опсэу, тапэкIи уитворческэ гъэхъагъэхэм ахэхъонэу, уишIу хэмыкIокIэнэу пфэсэIо.

МАМЫРЫКЪО Нурыет.