1957-рэ илъэс. Чъэпыогъу маз. Партием и Адыгэ хэку комитет пропагандэмрэ аги­тациемрэкIэ иотдел къы­чIэхьагъ лIы хэкIотэгъэ, лIы Iэм-лъэм хьазыр горэ. «Зы зэмызэгъыныгъэ-зэшIонэгъэ Iоф горэ къыфыгъэщт», сыгукIэ сIуагъэ. Сытэджи, къэзгъэ­тIысыгъ. Тынчэу маплъэ, шъабэу мэгущыIэ. СызыIукIа­гъэмэ, сшIэрэмэ ащыщмэ сэIошъ сеплъы шъхьаем, хьау, ыпэкIэ сыIукIагъэу къэсшIэ­жьырэп. Апэрэу сэлъэгъу. «Сэ» ыIуи къыригъажьи, ылъэкъуа­цIэрэ ыцIэрэ къызеIом, зы кIуачIэ горэ къыскIаIэрэм фэдэу, сыкъэтэджыжьыгъ, зы­дэсшIэжьэу нахь нэшIо-гушIо сыкъэхъугъ, итхыгъэмэ анахь къахэщэу «Сафет» зыфиIорэ поэмэр ошIэ-дэмышIэу сыгу къыдихьыягъэу, «орыба, ащы­гъум, зытхыгъэр» къэсIуагъ.

- Ары, ау о ар сыдым фапшIэра? - ежьыри ынэгу нахь къэнэфыгъэу, ышъхьэ къыIэти къэупчIагъ.

Джащ тетэу, зым зыр къыпыщэзэ, литературэ Iофыгъомэ тарыгущыIагъ. Къызытегу­щыIэрэм хэшIыкI фыриIэу, гупшысэ куу хэлъэу, игущыIэ IупкIэу ыгъэпсэу Шъалихьэ жэбзэ къабзэ Iулъыгъ, гу­щыIэгъу гъэшIэгъоныгъ.

НакIэм ыцIэ къамыIожьы зэхъум, нэмыкIэу зыцIэ къа­мыIожьхэрэм афэдэу, заом хэкIодагъэу ары къызэрэсщыхъущтыгъэр. Къэбар зэфэшъхьафхэр зыпылъхэри ахэм ахэтыгъэх, ау НакIэр ахэм ащыщыгъэп... Къызэрэнэфа­гъэмкIэ, заор къызежьэм тихэку щыщ кIалэхэу дзэм апэу ащагъэхэм, заом Iухьагъэхэм НакIэр ащыщыгъ. Псэемыблэжьэу зэуапIэхэм ащызекIозэ, орденхэр, медальхэр къы­хьыгъэх. Ау уIэгъэ хьылъэхэр телъхэу ядэжь къагъэкIо­жьы­гъэу чылэм дэсызэ, 1942-рэ илъэсым оккупацием диубытагъ, мэзи 6-м дэсыгъ. Теты­гъор зие хъугъэхэм Iоф ра­гъэшIэнэу Шъалихьэ къыпы­хьэхи шъхьае, сыдэу зызашIи къафешIугъэп, ынапэ бжьыгъэ тыригъэхьагъэп. Оккупацие ужым краймедсанчастым, нэужым Мыекъуапэ къэкIожьи, «Союзпечатым» и Адыгэ конторэ Iоф ащишIагъ.

НакI Шъалихьэ Теуцожь районым ит къуаджэу Хьа­лъэкъуае 1909-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Адыгэ литературэм икъежьапIэ Iут нэбгырэ зытIущым къакIэлъыкIуагъэмэ зэу ащыщ, адыгэ литературэм икъэхъун, ылъэ теуцоным чанэу ахэлэжьагъ. Илъэсибл еджапIэр къызеухым, Дзэ Плъыжьым къулыкъу щи­хьыгъ. Нэужым советскэ-партийнэ еджапIэр Краснодар къыщиухыгъ...

Художественнэ зэхашIэ Шъалихьэ зэриIэр пасэу къэнэфагъ, усэхэр ытхыныр еджа­пIэм чIэсызэ къызыдиштагъ. Илъэс 20-м зыщихьаным щыIэныгъэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэр къызыщы­ри­IотыкIырэ, къызыщыригъэ­лъэгъукIырэ усэхэр журналэу «Адыгэ шъхьафитым», хэку гъэзетэу «Адыгэ псэукIэм» ащыхиутэу регъажьэ. Ащ фэдэу «Пачъыхьажъ», «Май», «Шъхьафитыныгъ» ыкIи «Тэ тыз» зыфиIохэрэр (журналэу «Адыгэ шъхьафит», 1929), «Дзэ Плъыжьыр хьазыр» (гъэзетэу «Адыгэ псэукI») ыкIи ахэм анэмыкIхэри къыхеутых. ЛэжьэкIо цIыфхэм ежь аIэшъхьитIукIэ щыIэкIакIэу агъэпсыгъэм дунаир чэфэу къызэлъигъэшIэти, хэгъэгу­шхом нурэ дахэр зэпэлыдыжьэу къыридзагъ. ГъэрыпIэм итэу гъашIэр къэзыхьыгъэ лэжьэкIо цIыфхэм ашъхьэ аIыгъыжьы­ным иамал щыIэкIакIэм къаритыгъ, IэпыIэгъу къафэхъузэ, нахь щыIэкIэ дахэм, нахь щыIэкIэшIум фэкIох. Ащ лэжьэкIо цIыфхэм агу къы­Iэтыгъэу, зыч-зыпчэгъухэу, аIэ пытэу зэкIэдзагъэу зэдэпсэу-хэу ышIыгъ. Хъурэ-шIэрэ гушIуагъохэм, лэжьэкIо цIыф­хэм къыдахырэ текIоныгъэхэм къагъэгушхуагъэу усакIор лъэхъаным ыгу къигущыIыкIэу кIигъэтхъызэ, тимафэхэр зыфэдэ хъугъэхэр усэу «Шъхьафитыныгъ» зыфиIорэм щызэфехьысыжьы - «Тинэрылъэгъоу тыгъэнэбзыишъы мэлыды», еIо усакIом, гушIуагъом ымакъэ зиIэтэу. Ары, поэтым ыгу къигущыIыкIэу къеIо:

Непэрэ мафэу, мэфэ нэфынэу,

Нэ къэгъэплъэжьэу, жьы къэщэпIэшIоу,

ШIэныгъэ гъогоу, гъогупэ занкIэм тытехьэшъ,

Непэрэ хабзэм имурады­шIур

ШIэныгъэ хабзэшъ, къыттепсэ,

ГъэсэпIэ гъогум тыфещэ... («Адыгэ шъхьафит», 1929, н.66).

Литературэм пIуныгъэ къэ­кIопIэ кIуачIэу пкъырылъыр ины, гъунэнчъэ. Ахэр НакIэм ыгъэфедэзэ, щыIэныгъэм тхьа­мыкIагъоу хэхъухьагъэхэм гу алъаригъатэу иусэхэм къаще­гъэлъагъох, лэжьэкIо цIыфхэм гушхуагъэ ахилъхьэу пIуныгъэ-гъэсэныгъэм иджэмакъэ къащешъы, ягулъытэ къегъэущы, апэкIэ ашIэн фаехэм гу алъарегъатэ, анаIэ тырарегъадзэ. ЩыIэкIэ шъхьафитэу лэжьэкIо цIыфхэм агъотыгъэм зэрэрыгушхохэрэр къыплъигъэIэсэу, зэхыуигъашIэу усакIом къеIо:

Жъогъошхо нэфышъы тихэбзэ дахэ мэлыды,

Дунэе шарым мэзэхэныгъэ-гъэпщылIыныгъэм

Хэт цIыф лъэпкъыр къыхещы...

Теубытэгъэ пытагъэ хэлъэу поэтым иусэ къыщеIо яму­радышIухэр къадэхъухэзэ лэжьэкIо цIыфхэр ыпэкIэ зэрэлъыкIуатэхэрэр. Мыхъо-мышIэу цIыфхэм ахэлъ пстэу­ри зыхагъэзынэу, егъэзыгъэу щыIэ пстэуми IэпыIэгъу аратынэу, Iогъу-шIэгъу къэзышIынхэр къыкъокIыхэмэ, лэжьэкIо хэ­гъэгум и Дзэ Плъыжь мэшIо­жъокушъ, ратIупщынэу Iуагъэ ашIы шIу щэхъу зыгу имылъ кIочIэрыпсэухэм. Ябыракъ быбатэу, гъупчъэ-уатэр ятамыгъэу щыIэкIэшIур зэрагъэпсыщтым, ыпэкIэ зэрэлъыкIо­тэщтхэм лирическэ героим - лэжьэкIогум ицыхьэ пытэ зэрэтелъыр шIошъхъуныгъэ фы­риIэу къеIо. Ащ игутео дештэ усакIом ыгуи. АпэкIэ къэтым шIошъхъуныгъэ фыряIэу лэжьэкIо цIыфхэр мэпсэух, мэлажьэх. Ахэр зылъэгъурэ, ахэм зицыхьэ пытэ ателъ лириче­скэ героим гушхуагъэрэ теубытэгъэ пытагъэрэ хэлъэу авторым игугъэ нэф къыриIотыкIэу иусэ еухыжьы:

Нурэ дахэшъы къэнэфы,

НэфынакIэшъы къэлъагъо,

Гъогу занкIэшъы тыфэкIо,

Гъогу шIагъошъы тырэкIо...

ЛэжьэкIо-чырэкIо тхьамы­кIэхэу хьайуаныцIэр яIэу охътабэрэ къэзыхьыгъэхэм ягугъэ къэущи, зэджэжьхи, зэгурыIохи, гъусэ пытэу зэкъоуцохи, ящыIакIэ зэдагъэпсынэу, «унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь» аIуи, зыч-зыпчэгъоу зэгуахьэхи, зэдежьагъэх. Джащ тетэу кIочIэ пытэ зэрэшIыхи, шъхьафитыныгъэ банэр зэрэрагъэжьагъэр, текIоныгъэр къызэрэдахыгъэр, ялэжьэкIо хабзэ зэрагъэпсы­гъэр усэу «Тэ тыз» зыфиIорэм НакIэм къыщырегъэ­лъэгъу­кIы. ПщылIыпIэу зэрыуцуа­гъэм къин мыгъуаер щащэчэу, ащ нахь амылъэкIыжьыным нэсыгъэхэу, афэмыщэчыжьэу цIыфхэм зыкъаIэтыгъ. «Джырэ нэскIэ сыдэущтэу тыщы­Iагъа?!» аIуи, жъалымымэ зафаубгъунджи, алъ кIэзы­шъурэ гъэпщылIакIохэм лэжьэкIо цIыфхэр апэуцужьыгъэх. Дунаеми ар къызэхишIагъэу, усакIом къызэриIоу,

«Ошъошхор къэошъуапщи,

Хышхохэр къэуалъэхи,

Шыблэр къэхъопскIэу,

Мыжъор осэу къатесэу...

«Жьы аIумыкIыжьэу» лэ­жьэ­кIо цIыфхэм зыкъызэлъа­Iэти, зыхэм яаджал арагъэ­гъотыгъ, къэнагъэхэр хы ШIу­цIэм рафыжьыгъэх. ЛэжьэкIо цIыфхэм яегъэшIэрэ пщылI лъэхъур зытырадзыжьыгъэу, поэтым иусэ къызэрэщиIоу, «гугъэр тыгъэ-мазэу къафэлыдэу» насып щыIакIэр зэрагъэпсырэм игушIогъо орхэр щэ­уалъэх усэм. Усэ пэпчъ щы­Iэныгъэм изы лъэныкъуакIэ къыхегъэщы авторым. Чырэ­кIо-лэжьакIохэм ящыIэкIэ-псэукIэ лъэкIуатэ, язэхэшIыкI зеушъомбгъу, ягулъытэ зеIэты. ЛъэхъаныкIэм лэжьэкIо-чы­ракIохэм яIоф изытет зыфэдэ хъугъэр усакIом ипоэтическэ гъунджэ нафэу къыредзэ,
къиныгъуабэ къызэпызычи, щыIэкIакIэм къекIугъэм илIы­хъужъыгъэ къыреIотыкIы, имэфакIэ зыфэдэ хъугъэр къырегъэлъэгъукIы. Банэу лэжьэкIо цIыф жъугъэхэм ашIыгъэр пкIэнчъэп. Май мэфэкIым лэжьэкIо цIыфхэм акIуачIэ зэхещэ, зы кIочIэ лъэш ешIых. Ежь усакIори а лэжьэкIо жъугъэхэм зэу ащыщ. Арышъ, гугъэ лъагэу зыди­Iыгъым шIошъхъуныгъэ пытэ фыриI. Ар къыхэщэу, ымакъэ къызэрихьэу ипсалъэ къыщеIо:

Мафэмэ анахь лъапс,

ЛъыпсыкIэ дунаир къэзыхьырэм

Мы мафэр щэрэмыгъупш.

Хъурэ-шIэрэм еплъыкIэ тэрэз фыриIэу усакIор къэджэ:

Лъагъоу тэ тыубытыгъэм,

Къинехьэхэр шъузэлъытехь!

ИкIыгъэу щыIэ цIыф лъэпкъыр

Мы мафэм шъукъызэлъытэдж.

ЩыIэныгъэм иIофыгъо лъэныкъо зэфэшъхьаф заулэ къатегущыIэшъ, Iофыгъо пэпчъ еплъыкIэу фыриIэр усакIом къыреIотыкIы, тапэкIэ зэпытчын фэе Iофыгъохэм Iапэ афишIызэ къегъэлъагъох, усакIор къэджэ тищыIэныгъэ нахь бай, нахь дахэ зэрэ­тшIыщтым ткIуачIэ етхьы­лIэнэу. Гушхуагъэрэ шIошъхъу­ныгъэ пытэрэ фыриIэу НакIым иусэ еухыжьы:

ШIэныгъэ гъогур Iухыгъ,

Гъэсэныгъэр гъунджэшъ тфэлыд,

Дунаижъ бзаджэр тхъожьыгъэшъ,

ЩыIэкIэ дахэр тэгъэпсы.

ЛэжьэкIо цIыфхэр агукIэ зыкIэхъопсыхэу агъэпсырэ щыIакIэр зыфэдэр къыри­IотыкIэу, къыригъэлъэгъукIэу НакIэм усэ пчъагъэ ытхыгъ. Ащ фэдэх «Октябрэм къыхэ­кIэу дунаир кIэу тэгъэчъы», «Колхоз губгъу», «Стахановцэмэ яорэд» ыкIи ахэм анэмы­кIхэр.

НакIэр ежьыри тхакIомэ зэу ащыщэу, хэку гъэзетми иIо­фышIэу зэрэщытым пшъэрылъ шъхьаIэ къыфишIыщтыгъэ тхакIохэм я Союз иIофшIэн ынаIэ тыригъэтыныр. Литературнэ-творческэ IофшIэным ехьылIагъэу статья бэу гъэзетым, журналхэм НакIэм къащыхиутыщтыгъ. Ахэм щыбзэ нэдым ащыкIегъэкIых титха­кIохэм атхыгъэхэр, уасэ къащыреты, блэкIыпIэ имыIэу шIэгъэн фаехэм анаIэ тырарегъадзэ. Ащ фэд, гущыIэм пае, «Адыгэ писательмэ ясовещание» (гъэз. «Колхоз быракъ», 24.11.1935) зыфиIорэ статьям адыгэ литературэм игъэхъа­гъэхэми, щыкIагъэу фэхъухэ-рэми шъхьэихыгъэу ацIэ къыщыриIозэ, НакIэм еухыжьы: «... Пьесэ тхыгъэу щыIэр бэу, ахэм ащыщэу хъункIэ комиссием ыштагъэхэри джы нэскIэ хамыутыгъэхэу, ащ къыхэкIыкIэ пьесэ зытхырэмэ атхырэр нахь макIэ хъугъэу писательхэу Цэй Ибрахьими, КIубэ Щэбани, ахэм афэшъ­хьафхэми» тхакIохэм язэIукIэ къызэрэщаIуагъэр кIигъэтхъы­зэ, IофшIэныр нахь зэрагъэ­лъэшыщтым анаIэ тыраре­гъадзэ.

Адыгэ тхакIохэм яапэрэ зэфэс хэкум зэфэдэкIэ зыщыфагъэхьазырыщтыгъ, бэкIэ ежэщтыгъэх, бэкIэ щыгугъы­щтыгъэх. Ар нафэу къыхэщы НакIэм истатьяу «Писательмэ яапэрэ хэку съезд» (гъэз. «Колхоз быракъ», тыгъэгъазэм и 11, 1936) зыфиIорэм. КIэращэм, Хьаткъом лъэпкъ художественнэ псалъэм игъэпсынкIэ гъэхъагъэу ашIыгъэхэр къе­гъэлъагъохэшъ, игупшысэ лъегъэкIуатэ: «... Ахэм аужкIэ талант ин зыхэлъ писатель ыкIи поэт кIэлэкIэ пчъагъэ тиIэ хъугъэх, - хегъэунэфыкIы НакIэм. - Ахэм Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Кэ-станэр, Еутыхыр, Ащкъаныр ащыщых. Ахэм ястих тхы­гъэхэм, ярассказ тхыгъэхэм пстэури яджэх. Ащ зэхэшIыкIэу, мэхьанэу яIэхэр лъэшэу дэ­гъух». Зэфэсым иIофшIэн НакIэр ышъхьэкIэ хэлэжьагъ ыкIи къыщыгущыIагъ.

Литературэм иIофыгъо пстэу­ми Шъалихьэ инэу ынаIэ атетыгъ. Джыри икъоу мы­шIагъэу, шIэгъэн фэе Iофы­гъуабэми НакIэр агъэгумэкIы­щтыгъэ, ахэр къащеIэтых истатьяхэу «Тхэн езыгъэжьэгъа­кIэмэ Iоф адэшIэгъэн фае», «Лъэустэным «иIэпыIэгъу» сшIомакI», «Типисательхэм, поэтхэм икъоу Iоф ашIэрэп», «Литературэмрэ искусствэм­рэкIэ тигъэхъагъэхэр», «Писательскэ союзым иIофшIакIэ зэблэхъугъэн фае», «Советскэ писательхэм я Союз ихэку отделение» ыкIи ахэм анэмыкI­хэми. Темэм икъыхэхын, образхэм IупкIагъэ зэрахалъхьэ­рэм ишъэфхэр, усэ сатырхэм язэ­гъэзэфакI - творческэ Iоф­шIэ­ным илъэныкъо зэфэшъ­хьафхэм яхьылIэгъэ статьяхэр зэпымыоу НакIэм етхых, хэку гъэзетым къыхеутых. Ежь ышъхьэкIи тхакIом, а лъэныкъо пстэури къыдилъытэзэ, итворческэ IофшIэнхэр ыгъэцэкIэ­ным ишъыпкъэу зэрэдэла­жьэщтыгъэм изы шапхъ Теуцожь Цыгъо итворчествэ екIолIакIэу НакIэм фыриIа­гъэр. Народнэ усакIом осэ ин фишIыщтыгъ. Ар къыщыриIо­тыкIэу усэхэр, статья зэфэшъхьафхэр мызэу, мытIоу хэку гъэзетым къыщыхиутыгъэх. Ащ фэдэх, гущыIэм пае, «СыпфэгушIо, Цыгъу», «Тщы­гъупшэнхэп» зыфиIорэ усэхэр. Ашугыр къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зэрэхъурэм ипэгъокIэу Теуцожь районым литературнэ творческэ Iофыгъо гъэнэфагъэхэр щызэрахьагъэх. Ахэм афэгъэхьыгъэу НакIэм «Ашуг кIасэм икъэ дэжь» ыIоу хэку гъэзетым 1940-рэ илъэсым шышъхьэIум и 23-м статья къыхиутыгъ, ащ зэрэщыхи­гъэунэфыкIыгъэмкIэ, усакIом итворчествэ ехьылIагъэу доклад игъэкIотыгъэ Пэнэжьы­къое райисполком тхьаматэу МэщфэшIум Цыгъо икъашъхьэ къыщишIыгъ. Ащ ыуж культурэм и Унэ торжественнэ пчыхьэзэхахьэ щыкIуагъ. Ащ къытегущыIэзэ, НакIэм къетхы советскэ писательхэм я Союз илIыкIоу Чернявскэмрэ адыгэ писателэу Кэстанэмрэ Цыгъо ищыIэныгъэ ыкIи
итворческэ гъогу яхьылIэгъэ докладхэр къызэрашIыгъэхэр, къуаджэм илэжьэкIо цIыфхэм ацIэкIэ ЛIыхъураер, Козуб,
писательхэм ацIэкIэ Пэрэныкъо Мурат къызэрэгущыIагъэхэр. Ахэм ауж, НакIэм къызэри­IорэмкIэ, художественнэ Iо­фыгъуи зэIукIэгъум щызэра­хьагъ: Цыгъо иусэхэм, ежь усакIом фэгъэхьыгъэу тхакIо­хэм атхыгъэхэм къяджагъэх.

Итворческэ IофшIэн зэпыу имыIэу НакIэр дэлажьэ, художественнэ кIуачIэ, художественнэ лъэкI зыпкъырылъ произведениехэр зэпыу имыIэу етхых, хеутых. Адыгэ бзылъфыгъэм идунае къырыкIуа­гъэр, лъэхъаныкIэм диштэу изэхэшIыкI, идуховнэ кIуачIэ зыкъызэраIэтыгъэр къызыщы­ригъэлъэгъукIырэ пщыналъэу «Сафет» зышъхьэр етхы, гъэзетэу «Колхоз быракъ» зы­фиIорэм 1937-рэ илъэсым къыхеуты.

НакI Шъалихьэ урыс литературэм ипроизведениехэм ащыщхэри адыгабзэкIэ зэри­дзэкIыгъэх, гъэзетым, журналхэм къащыхиутыгъэх, тхылъ шъхьафэу къыдигъэкIыгъи ахэт. Ащ фэд, гущыIэм пае,
Т. Шевченкэм ипщынэлъэ ыкIи иусэ хэшыпыкIыгъэхэр зыдэтэу «Поэмэхэмрэ стиххэмрэ» зыфиIорэр. НакIэм гъусэхэр иIэхэу 1938-рэ илъэсым ар къыдигъэкIыгъагъ. Ежь итворческэ IофшIэнкIи къыкIыри­мы­гъэчэу НакI Шъалихьэ лажьэщтыгъэ: щыIэныгъэм иIо­фыгъокIэ пстэуми алъыIэсы­щтыгъ, ежь изэхэшIэ-иеплъы­кIэ зыдиIыгъэу къыригъэлъэ­гъукIыщтыгъ. Ипоэтическэ кIочIэ зэфэхьысыжьэу усэхэр, поэмэу «Сафет» зыфиIорэр зыдэт тхылъэу «Нэфылъ» зыцIэр 1939-рэ илъэсым НакIэм къыдигъэкIыгъ. А илъэсым хэгъэгум иписательхэм я Союзи аштагъ.

Адыгэ литературэм ыпашъхьэ къитэджэрэ Iофыгъуабэм ынаIэ атетэу НакIэр алъэплъэ, шIэгъэн фэе Iофыгъохэм кIигъэкIызэ атегущыIэ. «Советскэ писательхэм я Союз ихэку отделение» зыфиIо-
рэм (гъэз. «Соц. Адыгей», 17.03.1940) къыщеIо адыгэ литературэмрэ искусствэмрэкIэ Москва апэрэу щыIэщт зэхэсыгъом зэрэхэлэжьэщтхэр. Ащ зызэрэфагъэхьазырырэм, шIэ­гъэн фаехэу СССР-м иписательхэм я Союз исекретарэу Чернявскэм къыIуагъэхэм адыгэ писательхэр едэIугъэх. «ШIэгъэн фаехэр агъэхьазырыным дэлэжьэнхэу нэбгырищ зыхэт комиссие хадзыгъ. Литературнэ пчыхьэзэхахьэхэр зэхащэхэзэ ашIынэу, атхыгъэ произведениехэм анахь дэгъухэр къахахынхэу комиссием ыпшъэ ралъхьагъ. Нахь икъоу зыфагъэхьазырыным пае къуа­джэхэм писательхэр кIонхэу, ашугхэри а Iофым хагъэлэ­жьэнэу пшъэрылъ зыфашIы­жьыгъ», - къыщыхегъэщы итхыгъэ.

НакIэм итворческэ IофшIэн зыкъыригъэIэтыщтыгъ, тема­кIэхэм алъыхъущтыгъ, къы­гъотыщтыгъэх. Ащ итхыгъэхэр къыдэмылъытэу адыгэ литературэм игъогу бгъэунэфынэу уфежьэмэ, чIэнэгъабэ фэ­хъущт...

НакI Шъалихьэ итворческэ напэ къыгъэлъагъозэ, Еутых Аскэр къыщетхы 1938-рэ илъэ­сым къыдигъэкIыгъэ учебникэу «Адыгэ литературэмкIэ хрестоматие» зыфиIорэм: «Апэрэ илъэсхэу тхэныр зыщыригъэжьагъэм къыщыублагъэу стиххэу ытхыгъэхэм мэхьанэу яIэмкIэ уахътэу зыщитхырэм щыкIорэ политическэ компа­ниехэм ащызэшIуахырэ Iофы­гъохэр къагъэлъагъо». Ащ дакIоу Еутыхым хегъэунэфы­кIы: «ЫпэкIэ лъыкIотэным, художественнэ произведение дэгъухэр икъукIи художественнагъэ ахэлъэу къытыным игъо­гу зэрэтехьанымкIэ НакIэм Iоф зыдешIэжьы...»

Къэралыгъом икъэухъумэн иIоф Iофыгъо пстэуми сыди­гъокIи апшъагъ. Ащ изэхэ­щэкIо-изэшIохэкIо Дзэ Плъыжьым усэ макIэп НакIэм фызэхилъхьагъэр иапэрэ творче­скэ лъэбэкъухэм къащегъэ­жьагъэу. Ащ фэдэх «Дзэ Плъыжьыр хьазыр» (гъэз. «Адыгэ псэукI», шышъхьэIум и 21-рэ, 1929) къыщегъэжьагъэу «Джырэ дзэкIо кIалэхэр зэрэнасы­пышIу», «Красный кавалерист», «Тидзэ Плъыжь ти­ухъумакIу», «Ти Армиешху» зыфиIохэрэр.

ИкъэIуакIи игъэпсыкIи кIуачIэр, лъэкIыр ащызэ­хапшIэу, угу ыгъэгушхоу «Дзэ Плъыжьыр хьазыр» зыфиIорэ усэм лирическэ героим ымакъэ зыкъыщеIэты, нэфыр, лъэшы­гъэр къыхэщэу къыплъэIэсы:

МэшIотхъуабзэр къыспихэу,

Хыоешхор зыгъэIасэрэр сичэтацэу,

Си Дзэ Плъыжьыр хьазырэу

СыдигъокIи тыщытын.

Тихабзи тицIыфхэми зы гугъэ ин, зы шIошъхъуныгъэ пыт яIагъэр:

Мамырышхоу тикъэралым

Пый Iэлэу къыфэтэджырэм

ЩэкIэ зэзэу тыпеонышъ,

Гъунэу иIэм къыдигъэ­кIы­нэп.

Ары хэтрэ советскэ цIыфи къызэрэшIошIыщтыгъэр, гугъэу иIагъэр, ау гугъэр - гугъэ Iофыр зытетыр хъурэ-шIэрэм къегъэнафэ. ШIошIэу, гугъэу тиIагъэхэр къэшъыпкъэ­жьыгъэхэп. Ари лъэпсэнчъэп. Капиталистическэ къэралыгъо­хэмкIэ къэухъурэигъагъ тикъэ­ралыгъо. Непэ гъусэ къыпфэхъухэу тхылъ къыбдашIы, неущ зэрахъокIыжьы, ятопыпэ къыпфагъазэ, гъусэ загъоткIэ, зыми емыблэжьхэу, ящэ къы­уатIупщыщт. Арышъ, теубытагъэ хэлъэу усакIом къеIо:

Типэрытхэр тикъошэу,

Шэнэу тхэлъыр зэпкъырытэу,

Титопыпэхэр гъэкъэбзагъэу,

Тыхьазырэу тыщысын!

Тисэшхуацэр кIэлъыкIы­гъэу,

ТикIэрахъохэр узэндыгъэу,

Тивинтовкэхэр щэ шъэрышъэу,

ЦIыф минишъэ пчъагъэу тыхьазыр!

Джа шIошъхъуныгъэр пытэзэ, зиIэтызэ, зиушъомбгъузэ НакIэм ивоеннэ-патриотиче­скэ творчествэ хахъощтыгъэ. Ау заом имэшIо лыгъэу къызэ­кIэнагъэм усэкIо ныбжьыкIэм итворческэ гъогу зэпижъы­кIыгъ. «Пыир лъэпсэ кIодэу дгъэкIодын» - ары аужырэ тхыгъэу игъэзет гупсэ НакIэм къыхиутыжьыгъэр. «Хьашхъу­рэIоу, IэкIахьэрэм тебэнэни, зэшIуикIын зыгу хэлъ германскэ фашистхэр тэ тисвященнэ чIыгу къытебэнагъэх», - ыIо­зэ къырегъажьэшъ, хьашхъу­рэIугъэ зекIуакIэу пыим зэрихьэхэрэр къегъэлъагъох. ШIошъ­хъуныгъэ пытэ фыриIэу авторым истатья къыщеIо: «... ау Гитлер-бандитым ишэкIо хьэжъэу къытIупщыгъэмэ заоу къыташIылIагъэр ежьыр кIо­дыжьыпIэ фэхъун...» (Гъэз. «Соц. Адыгей», бэдзэогъум и 4, 1941). Ары зэрэхъугъэри -фашизмэм хьадэгъу фэхъугъ тикъэралыгъо заоу къыришIы­лIагъэр.

Шъхьэлэхъо Абу.